Yonca nasıl yetiştirilir? Ekimden biçime adım adım rehber

Yonca (Medicago sativa), kireçli, drenajı iyi ve pH değeri 6,5–7,5 arasında olan topraklarda en iyi verimi verir (Denizli İl Müdürlüğü). Tohum, iyice ufalanmış bir yatağa 1–2 cm derinliğe, sıraya ekimde dekara 1,5–3 kg olacak şekilde ekilir (Denizli İl Müdürlüğü). Kışı ılık sahil kuşağında sonbaharda, serin bölgelerde ilkbaharda ekilir ve %10 çiçeklenmede biçilir (Ankara İl Müdürlüğü).

Yonca adım adım nasıl yetiştirilir?

Yonca yetiştiriciliğinin temel adımları şunlardır:

1. Toprağı derin işleyin, drenajını yapın, asitse kireçleyin.
2. İklime uygun, sertifikalı tohum seçin.
3. Sahilde sonbaharda, iç ve doğu bölgelerde ilkbaharda yüzlek ekin ve merdane geçirin.
4. Ekimden önce fosfor, ekimle birlikte az miktarda azot ve potasyum verin.
5. Her biçimden önce ve sonra sulayın.
6. Yabancı otu ve küskütü erken temizleyin.
7. Çiçeklenmenin başında biçin, kıştan önceki son biçimi erken yapın.

Yonca için toprak nasıl hazırlanır?

Yonca tarlası derin işlenmeli, drenajı ve tesviyesi (yüzey düzeltmesi) yapılmalı, yabancı otlardan temizlenmeli ve ince bir tohum yatağına dönüştürülmelidir. Yonca tohumu küçük ve embriyosu hassas olduğu için tarlayı birkaç kez sürüp diskaro ve ince tırmıkla iyice ufalamanız, ardından yüzeyi merdaneyle (toprağı bastıran ağır silindir) bastırmanız önerilir (Ankara İl Müdürlüğü).

Toprak altında sıkışmış bir katman (pulluk tabanı) varsa önce dipkazanla bu katmanı kırın; yonca kökleri derine indiği için alt katmanların da gevşek olması gerekir (Kütahya İl Müdürlüğü). Yonca en iyi orta bünyeli (kumlu-tınlı, tınlı, killi-tınlı) topraklarda gelişir (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Yonca durgun sudan hoşlanmaz; hızlı gelişme döneminde toprak 3 gün kadar su altında kalsa bile bitkiler büyük zarar görür (Denizli İl Müdürlüğü). Taban suyu seviyesi çok yüksek olmamalıdır (kaynak bu sınırı 1–2 metre olarak veriyor); kök gelişimi taban suyunda durur ve kök hastalıkları ortaya çıkar (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Yüzey drenajı için eğim yönüne dik olarak 90–100 metrede bir tahliye hendeği açılması öneriliyor (Ankara İl Müdürlüğü).

Toprağınız asitliyse ne yapmalısınız?

Toprak pH'sı 6,5'in altına düşerse verim önemli ölçüde azalır; bu durumda kireçleme yapıp toprak reaksiyonunu nötre yaklaştırmanız gerekir (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Enstitünün toprak pH'sına göre önerdiği kireç miktarları aşağıdaki tabloda yer alıyor (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Yonca ne zaman ekilir?

Yonca, kışı ılıman geçen yerlerde sonbaharda, kışı sert geçen yerlerde ilkbaharda ekilir (Gaziantep İl Müdürlüğü). Ekim geciktirilirse özellikle ilk yılın verimi önemli ölçüde düşer; çok erken ekimde ise genç fideler soğuktan zarar görür (Denizli İl Müdürlüğü).

Bölgelere göre önerilen ekim dönemleri şöyledir (Denizli İl Müdürlüğü; Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Ankara'da toprak iyi hazırlanmış, yüzey drenajı ve tesviyesi yapılmışsa sonbahar ekimi öneriliyor; bu durumda ilk yıl 4 biçim alınabiliyor (Ankara İl Müdürlüğü).

Bölgenize uygun yonca çeşidini nasıl seçersiniz?

Çeşit seçerken bakmanız gereken ilk özellik, çeşidin kış dormansisi derecesidir. Kış dormansisi, yoncanın kışın gelişimini yavaşlatarak soğuğa daha iyi dayanmasıdır; dormant (kışın yavaşlayan) çeşitler soğuğa dayanıklıdır ama verim potansiyelleri ve yıl içindeki biçim sayıları düşüktür (Özkan ve ark., 2015).

Bir derleme çalışmasına göre dormansi derecesi 1–3 olan çeşitler −15 °C'yi aşan soğuklara, 4–6 olanlar −8 °C'ye, 8'in üzerindekiler ise ancak −3 °C'ye kadar dayanır; bu yüzden kışı soğuk doğu bölgelerinde 1–3, sahil şeridinde 4–6 dereceli çeşitler yetiştiriliyor (Özkan ve ark., 2015).

Sahil kuşağında ilkbaharda hızlı gelişen, kışa çok dayanıklı olmayan çeşitlerle daha fazla verim alınır (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Kayseri, Karaağaç, Bayındır ve Doğu Anadolu yoncaları gibi yerli karasal ekotipler (yöreye uyum sağlamış yerel tipler) ise soğuğa ve kuraklığa dayanıklıdır, ancak ot verimleri ve biçim sayıları daha azdır (Denizli İl Müdürlüğü).

Tarlanız yonca için uygun değilse başka bir baklagil yem bitkisi olan korungayı da düşünebilirsiniz; ayrıntılar korunga ekim zamanı yazımızda.

Dekara ne kadar yonca tohumu atılır?

Sıraya ekimde dekara 1,5–3 kg, serpme ekimde 3–5 kg temiz tohum yeterlidir (Denizli İl Müdürlüğü). Hedef, ekim yılında metrekarede 300 bitki, sonraki yararlanma yıllarında 150–200 bitkidir (Denizli İl Müdürlüğü). Gaziantep İl Müdürlüğü dekara 1 kg tohumun yeterli olduğunu belirtse de (Gaziantep İl Müdürlüğü) diğer kurumların önerileri birbirine yakındır (Ankara İl Müdürlüğü; Denizli İl Müdürlüğü; Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Tohumluğun safiyeti yüksek olmalı ve içinde özellikle küsküt tohumu bulunmamalıdır; bunun için sertifikalı tohumluk kullanın (Ankara İl Müdürlüğü).

Türkiye'deki tarlaların çoğunda yoncanın azot bakterileri zaten bulunur; sayılarından ya da etkinliklerinden şüpheniz varsa tohumu bakteriyle aşılayabilirsiniz (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Rhizobium adı verilen bu bakteriler yonca köklerinde yumrucuk oluşturur ve bitkinin başlangıç gübresi dışındaki azot ihtiyacını karşılar (Denizli İl Müdürlüğü).

Yonca kaç cm derinliğe ve hangi sıra arasıyla ekilir?

Yonca tohumu 0,5–2 cm derinliğe ekilir; hafif topraklarda biraz daha derine ekim yapılabilir (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Tohum çok küçük olduğu için ekim derinliği 1,5 cm'yi geçmemelidir (Gaziantep İl Müdürlüğü). Ağır topraklarda ise biraz daha yüzlek ekim yapılır (Denizli İl Müdürlüğü).

Ot üretimi için sıra arası sulu koşullarda 18–20 cm, kıraç (sulanmayan) koşullarda 30–40 cm olmalıdır; tohum üretiminde 30–60 cm'lik daha geniş sıra araları kullanılır (Denizli İl Müdürlüğü). Ekimden sonra merdane geçirmek, küçük tohumların toprakla temasını sağlar (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Yonca nasıl gübrelenir?

Yonca, ekimden önce fosforla, ekimle birlikte az miktarda başlangıç azotu ve potasyumla gübrelenir; sonraki yıllarda her sonbahar fosfor eklenir (Denizli İl Müdürlüğü). En doğrusu, gübrelemeden önce toprak analizi yaptırıp dozu topraktaki besin miktarına göre ayarlamaktır (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Denizli İl Müdürlüğü'nün önerdiği dozlar saf madde (gübrenin kendisi değil, içindeki besin elementi) cinsinden şöyledir (Denizli İl Müdürlüğü).

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, ekim öncesi fosforu bir yıllık hesapla dekara 26–35 kg triple süperfosfat (TSP, %46 P2O5 içeren fosforlu gübre) olarak öneriyor (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Ekimden sonraki dönemde ilke olarak azotlu gübreye gerek yoktur, çünkü yonca azotunu köklerindeki bakterilerden sağlar (Denizli İl Müdürlüğü).

Yonca ne sıklıkla sulanır?

Yonca genellikle her biçimde iki kez sulanır: biçimden 7–10 gün önce ve biçimden bir hafta sonra (Ankara İl Müdürlüğü). Daha hassas ölçü, kök bölgesindeki yararlı suyun (bitkinin kullanabildiği nemin) %50–60'a düşmesidir; o noktada toprağı tarla kapasitesine (tutabileceği en fazla suya) getirecek kadar su verin (Denizli İl Müdürlüğü).

Sahil kuşağında yıllık su ihtiyacı yaklaşık 1.250–1.300 mm'dir ve yaz aylarında ayda 250–300 mm'ye çıkar (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Aynı kaynak, suyun iki haftada bir yaklaşık 15 cm verilmesinin verimi daha çok artırdığını belirtir (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Yıllık yağışı 350–450 mm olan alanlarda ise yonca sulamadan da yetişebilir (Gaziantep İl Müdürlüğü).

Ekimden sonraki sulamalarla toprak yüzeyinde kaymak (sert kabuk) bağlarsa, iyi bir çıkış için onu dişli, hafif bir merdaneyle kırın (Kütahya İl Müdürlüğü).

Yonca ne zaman biçilir?

Yonca, tarladaki bitkilerin yaklaşık onda biri çiçek açtığında, yani %10 (1/10) çiçeklenme döneminde biçilir; bu dönemde dekardan alınan protein verimi en yüksek düzeydedir (Kütahya İl Müdürlüğü). Bitkiyi uzun yıllar güçlü tutmak için en uygun biçim zamanı, köklerde en çok besinin biriktiği çiçeklenme dönemidir (Denizli İl Müdürlüğü).

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, %10–15 çiçeklenmede ve yerden 5–10 cm yükseklikten biçmeyi öneriyor (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Daha alçaktan biçerseniz yeni sürgünler zarar görür, daha yüksekten biçerseniz ürünü boşuna tarlada bırakırsınız (Ankara İl Müdürlüğü). Kıştan önceki son biçimde anızı 15–20 cm bırakın; böylece bitki kışı daha güvenle geçirir ve ilkbaharda rahat gelişir (Ankara İl Müdürlüğü). Son biçim, köklerin ilk dondan önce yedek besin biriktirebilmesi için 4–6 hafta erken yapılmalıdır (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Yonca kuru otunda %17–18 ham protein bulunur (Ankara İl Müdürlüğü). Toplam proteinin %75'i yapraklarda olduğu için otu tarlada aşırı kurutmayın; fazla kuruyan otun yaprakları kolayca dökülür (Kütahya İl Müdürlüğü).

Yonca yılda kaç kez biçilir?

Denizli İl Müdürlüğü'ne göre yonca; iklime, toprak verimliliğine, bakıma ve çeşide bağlı olarak yılda 3 ile 10 arasında biçilebilir. Gaziantep İl Müdürlüğü daha düşük sayılar verir: Orta Anadolu'da 2–3, kıyı bölgelerinde 3–4 biçim (Gaziantep İl Müdürlüğü). Denizli'nin bölgelere göre verdiği sayılar aşağıdadır (Denizli İl Müdürlüğü):

Yoncadan dekara ne kadar verim alınır?

Normal koşullarda her biçimde dekardan yaklaşık 1 ton yaş ya da 250 kg kuru ot alınır (Ankara İl Müdürlüğü). Kütahya İl Müdürlüğü, toprağın verimliliğine, gübrelemeye ve sulamaya göre bu değerin her biçimde 1–3 ton yeşil ot, yani 300–800 kg kuru ot arasında değiştiğini bildiriyor (Kütahya İl Müdürlüğü). İzmir'in Bornova ve Ödemiş ilçelerindeki bir denemede kuruluş yılında 6, ikinci yılda 7–8 biçim alınmış; yıllık kuru ot verimi çeşide, yere ve yıla göre dekara 1.610–2.983 kg arasında değişmiştir (Demiroğlu ve ark., 2008).

İlkbaharda kurulan bir yoncalık ilk yıl fazla ürün vermez; en yüksek verim üçüncü yılda alınır, sonra verim düşer (Kütahya İl Müdürlüğü). Bu yüzden yonca ekim nöbetinde (münavebe) en az 3 yıl kalmalıdır (Kütahya İl Müdürlüğü). Normal bir yoncalığın ekonomik ömrü 5–7 yıl kabul edilir (Gaziantep İl Müdürlüğü). Uygun koşullarda bu süre 7–10 yıla çıkabilir (Denizli İl Müdürlüğü).

Yonca otunu rasyonda kullanırken süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza göz atabilirsiniz. ABD'de süt sığırlarının beslenmesinde yonca otu ile mısır silajı birlikte yaygın olarak kullanılır (Denizli İl Müdürlüğü); mısır tarafı için silajlık mısırın dekara verimi yazımıza bakabilirsiniz.

Yoncada yabancı ot ve küsküt nasıl kontrol edilir?

Yabancı otla mücadele ekimden önce başlar, çünkü yavaş gelişen yonca fidelerini yabancı ot fideleri kolayca bastırır (Ankara İl Müdürlüğü). Küçük parsellerde yabancı otları çapayla temizleyebilirsiniz; geniş tarlalarda ise ilk biçimi erken yapın. Buna "temizleme biçimi" denir (Kütahya İl Müdürlüğü). Sulamayı, yeni sürgünler açık toprağı tamamen kapatana kadar geciktirmek de yabancı otları baskılar (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Küsküt, yoncanın en büyük düşmanıdır. Kökü olmayan bu asalak (parazit) bitki, ince sarı ipliksi gövdeleriyle yoncaya sarılır, besinini emer ve onu zayıf düşürür (Denizli İl Müdürlüğü). Tohumları 8–10 yıl canlı kalabilir (Denizli İl Müdürlüğü). Tarlaya bulaşık tohumla, bulaşık otla, hayvan gübresiyle, sulama suyuyla ya da insan, hayvan ve aletlerle girer. Küsküt gördüğünüzde o kısmı küsküt tohum bağlamadan dipten biçin; az ise elle toplayıp yakın (Denizli İl Müdürlüğü).

Yonca yetiştirirken en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık hatalar asitli ya da su tutan tarlaya ekmek, tohumu derine gömmek, küsküt bulaşık tohum kullanmak ve biçim zamanını ya da yüksekliğini yanlış ayarlamaktır.

• Asit toprağı kireçlemeden ekmek: pH 6,5'in altında verim önemli ölçüde düşer (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).
• Tohumu derine gömmek: Ekim derinliği 1–2 cm olmalıdır (Denizli İl Müdürlüğü); Gaziantep İl Müdürlüğü üst sınırı 1,5 cm olarak verir (Gaziantep İl Müdürlüğü).
• Sertifikasız tohum kullanmak: Küsküt tarlaya bulaşık tohumla girebilir.
• Çok alçaktan biçmek: Yeni çıkan sürgünler zarar görür.
• Son biçimi geç yapmak: Kökler kıştan önce yedek besin biriktiremez.
• Otu tarlada aşırı kurutmak: Proteinin %75'ini taşıyan yapraklar dökülür (Kütahya İl Müdürlüğü).
• Taze yoncayı soldurmadan yedirmek: Yeşil yonca hayvanlarda şişkinlik yapabilir (Gaziantep İl Müdürlüğü).

Şişirme riski nedeniyle otlatma için kurulan alanlarda yoncanın başka yem bitkileriyle karışım hâlinde yetiştirilmesi tercih edilir (Gaziantep İl Müdürlüğü). Otlatma alanlarınızı iyileştirmek istiyorsanız mera ıslahı rehberimize göz atın. Diğer yem bitkilerinin yetiştirme rehberleri için Yem Bitkileri ve Mera sayfamıza bakabilirsiniz.