Süt İneği Günde Ne Kadar Yem Yer? Kuru Madde ve Su İhtiyacı

Bir süt ineği günde genellikle canlı ağırlığının yüzde 3–3,5'i kadar kuru madde tüketir; erken ve orta laktasyonda bu oran yüzde 4'e kadar çıkabilir (FAS). NRC eşitliği (Ankara Üniversitesi), varsayımsal olarak 600 kg canlı ağırlıklı ve günde 25 kg süt veren bir inek için günde yaklaşık 18,2 kg kuru madde verir. Kuru dönemde bu ihtiyaç canlı ağırlığın yüzde 1,6–2'sine iner (Kentucky Üniversitesi).

Kuru madde nedir ve yem neden kuru maddeyle hesaplanır?

Kuru madde, yemin içindeki su tamamen uzaklaştırıldığında geriye kalan kısımdır (Kentucky Üniversitesi). Yem ihtiyacı bu yüzden kuru madde üzerinden konuşulur. Tartıda aynı görünen iki yemin kuru maddesi çok farklı olabilir. Süt çizgisi 1/2–2/3 aşamasında hasat edilen silajlık mısır yüzde 30–35 kuru madde içerir (Ankara Üniversitesi, silaj ders notu). Kentucky Üniversitesi'nin örneğindeki kuru ot ise yüzde 87 kuru maddelidir (Kentucky Üniversitesi). Bu yüzden aynı kilo silaj ile kuru ot, ineğe aynı miktarda yem sağlamaz.

Bu yazıdaki oranlar genel bilgi içindir, bir rasyon reçetesi değildir. Irk, verim, yemlerinizin besin içeriği ve iklim değiştikçe doğru miktar da değişir. Rasyonu mutlaka sürünüzü tanıyan bir zooteknist ya da veteriner hekimle birlikte hazırlayın.

Laktasyonun hangi döneminde inek ne kadar kuru madde yer?

İnek doğumdan hemen sonra en az, laktasyonun ortasına doğru en çok, kuru dönemde ise yeniden az yer. Laktasyon, ineğin doğumdan sonra süt verdiği dönemdir; ders notlarında erken (ilk 6–8 hafta), orta (8–12. haftalar) ve geç laktasyon (ortalama 100–305. günler) olarak üçe ayrılır, ardından doğumdan önceki 60 günü kapsayan ve sağım yapılmayan kuru dönem gelir (Ankara Üniversitesi, besleme ilkeleri).

Süt verimi çoğunlukla 4–8. haftalarda zirveye ulaşır, yem tüketimi ise ancak 10–14. haftalarda en yüksek düzeye çıkar (Ankara Üniversitesi). Aradaki açık negatif enerji dengesi yaratır: inek eksik enerjiyi vücut yağından karşılar ve iyi yönetilmezse ketozis gibi metabolik hastalıklar ortaya çıkar (Ergül ve ark.).

Aşağıdaki tablo, dönemlere göre beklenen günlük kuru madde tüketimini FAS ve Kentucky Üniversitesi verilerinden derler (FAS, Kentucky Üniversitesi).

Virginia Tech'in 1996'da yaptığı bir çalışmada, laktasyon zirvesine yakın yüksek verimli ineklerde kuru madde tüketimi Holsteinlarda (günde 75 libre, yaklaşık 34 kg süt) canlı ağırlığın yüzde 3,7'si, Jerseylerde (günde 52 libre, yaklaşık 24 kg süt) yüzde 4,0'ı olarak ölçülmüş ve yüksek verimli grupların yüzde 4'e ya da üstüne yaklaşması gerektiği belirtilmiştir (Virginia Tech).

Süt verimi arttıkça yem tüketimi ne kadar artar?

Süt verimi arttıkça kuru madde ihtiyacı da artar: NRC (2001) eşitliğine göre yüksek verimli bir inekte her ek kilogram süt, günlük tüketime 0,2 kg kuru madde ekler (Ankara Üniversitesi). Ders notunda canlı ağırlık ve süt verimine dayanan iki eşitlik verilir; aşağıdaki tablo bunları aktarır (Ankara Üniversitesi).

Canlı ağırlığın yüzdesiyle yapılan hesap kabaca bir tahmindir. Penn State Extension bu yöntemi hızlı ve kolay bir ön tahmin olarak niteler; daha yeni NASEM (2021) rasyon odaklı eşitliği ise rasyonun lif değerlerini (ADF ve NDF), kaba yem lifinin sindirilebilirliğini ve süt verimini birlikte hesaba katar (Penn State Extension). Aynı kaynak, bu eşitliğin laktasyonunun ilk 60 gününü doldurmamış inek grupları için uygun olmadığını not eder (Penn State Extension).

Kaba yem ve konsantre yem oranı ne olmalı?

Kaba yem, rasyonun toplam kuru maddesinin en az yüzde 40'ını oluşturmalı ve miktarı canlı ağırlığın yaklaşık yüzde 1,5'i kadar olmalıdır (Ankara Üniversitesi). Kaba yemler kuru ot, silaj ve mera otu gibi ham selülozca zengin, hacimli, enerji yoğunluğu düşük yemlerdir. Konsantre (kesif) yemler ise besin maddelerince daha zengin ve daha kolay sindirilen yemlerdir; tahıllar, küspeler ve hazır süt yemleri bu gruptadır. Aynı ders notuna göre ineğin yaşama payı, yani süt vermeden yalnızca yaşamını sürdürmesi için gereken besin, daima kaba yemle karşılanmalı, konsantre yem süt verimi için kullanılmalıdır.

Bu sınırın bir nedeni var. Artan süt verimini karşılamak için konsantre yem oranı aşırı yükseltildiğinde rumen pH'sı düşer; asidoz ve laminitis (ayak sorunu) gibi metabolik hastalıklar görülür (Ergül ve ark.). Kaba yem payı azaldıkça süt yağı da düşer, çünkü süt yağının ana kaynağı kaba yemlerin rumende sindirilmesiyle oluşan asetik asittir (Ergül ve ark.).

Yonca kuru otu, mısır silajı ve mera nasıl kullanılır?

Bu üç kaynak birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak şekilde düşünülmelidir: kuru ot uzun lif, silaj enerji, mera ise ucuz ve taze yem sağlar.

Yonca kuru otu

Yonca gibi baklagil kuru otları rasyona hem lif hem protein katar. Kuru otu çok kısa doğramayın: süt yağının istenen düzeyde kalması için kaba yemin parça boyunun 6–8 cm'den uzun olması önerilir (Ergül ve ark.). Kendi otunuzu üretmek istiyorsanız yonca yetiştiriciliği rehberimize, baklagil kuru otu için bir başka seçenek olarak da korunga ekimi yazımıza bakabilirsiniz.

Mısır silajı

Silajlık mısır, danedeki süt çizgisi 1/2–2/3 düzeyine geldiğinde, bitki yüzde 30–35 kuru madde içerirken hasat edilir (Ankara Üniversitesi, silaj ders notu). Erken hasatta silajın kuru maddesi ve enerjisi düşük kalır. Ne kadar silaj üretebileceğinizi planlamak için silajlık mısır verimi yazımız yol gösterir.

Mera

Süt ineklerini merada otlatmak hem ekonomik hem de hayvan sağlığı açısından en iyi yollardan biridir. Ankara Üniversitesi ders notu, bitkiler 20 cm boya ulaştığında ineklerin meraya çıkarılmasını, günde 2 kez 3'er saat otlatılmasını ve parsellere önce yüksek verimli ineklerin alınmasını önerir; uygun program meranın durumuna göre değişir (Ankara Üniversitesi). Kışın ahırda konsantre yem ve silajla beslenen ineklerin ilkbaharda meraya çıkarılmasıyla süt proteininde artış gözlenmiştir (Ergül ve ark.). Meranızın verimi düşükse mera ıslahı rehberimize göz atın.

Süt ineği günde ne kadar su içer?

Süt ineğinin su ihtiyacı yediği kuru maddeyle birlikte artar: her 1 kg yem kuru maddesi için 4–6 litre suya ihtiyaç vardır (Ankara Üniversitesi). Süt üzerinden bakıldığında sağmal inekler her 1 kg süt için 4,5–5 kg su gerektirir (Nebraska Üniversitesi). FAS da her litre süt için 4–5 litre suyu pratik bir kural olarak verir (FAS).

Nebraska Üniversitesi'nin tablosunda sağmal Holstein ineklerin günlük içme suyu ihtiyacı 18–40 ABD galonu (yaklaşık 68–151 litre), 6–9 aylık gebe kuru ineklerinki 9–13 galon (yaklaşık 34–49 litre) olarak verilir; üst değerler tamamen kuru ota dayalı rasyonlar içindir (Nebraska Üniversitesi). Suyu kısmak yem tüketimini de düşürür: küçük bir kısıtlama bile kuru madde tüketimini günde 1–2 libre (yaklaşık 0,45–0,9 kg) azaltır (Nebraska Üniversitesi). FAS, inek başına en az 10 cm suluk uzunluğu önerir (FAS).

Kuru dönemdeki inek ne kadar yem yer?

Kuru dönemdeki inek sağmal döneme göre çok daha az yer: kuru dönemin ilk 30–40 gününde canlı ağırlığın yüzde 1,9–2,0'ı, doğuma son 21 günde ise yüzde 1,6–1,8'i kadar kuru madde tüketir (Kentucky Üniversitesi). Kuru dönem, ineğin bir sonraki doğumdan önce sağılmadığı dinlenme dönemidir. Kentucky Üniversitesi ineklerin beklenen doğumdan 50–60 gün önce kuruya çıkarılmasını, ilk laktasyonundaki genç inekler için 60–70 günü önerir; 40 günden kısa kuru dönemin bir sonraki laktasyonda daha az süte yol açtığını da belirtir (Kentucky Üniversitesi).

Kuru dönemin ilk bölümünde inekler genellikle canlı ağırlığın yüzde 2'si kadar, ağırlıklı olarak kaba yemden oluşan bir rasyonla beslenir (Kentucky Üniversitesi). Bu dönemde kuru ot, balya silajı ya da mera gibi uzun saplı kaba yemler toplam kaba yemin en az yarısını, yani canlı ağırlığın yüzde 1'ini oluşturmalı; mısır silajı ise kaba yem kuru maddesinin yüzde 50'siyle sınırlanmalıdır (Kentucky Üniversitesi). Doğuma son üç haftada tüketim giderek azalır ve doğumdan hemen önce yüzde 30'a varan düşüş görülebilir; bu yüzden bu gruba besin yoğunluğu daha yüksek bir rasyon hazırlanır (Kentucky Üniversitesi).

Örnek hesap: 600 kg'lık bir inek günde ne kadar yem yer?

Rakamların nasıl kullanıldığını görmek için canlı ağırlığı 600 kg, günlük süt verimi 25 kg olan varsayımsal bir inek alalım; hesapta yalnızca yukarıda kaynaklarıyla verilen katsayılar kullanıldı (Ankara Üniversitesi, Nebraska Üniversitesi, Kentucky Üniversitesi, Ankara Üniversitesi, silaj ders notu).

Sonuç, FAS'ın verdiği yüzde 3–3,5 aralığının alt sınırına denk gelir (FAS). Uygulamada kaba yem çoğunlukla kuru ot ve silaj karışımıdır; tablodaki iki karşılık satırı yalnızca kuru maddenin taze yeme nasıl çevrildiğini gösterir. İki su kuralının farklı sonuç vermesi de normaldir: biri yemden, diğeri sütten yola çıkar; gerçek tüketim hava sıcaklığına ve rasyonun nemine göre değişir.

Varsayımsal olarak aynı inek günde 10 kg süt veriyorsa ve düşük verim eşitliği kullanılırsa hesap 0,025 × 600 + 0,1 × 10 = 15 + 1 = 16 kg kuru madde olur (Ankara Üniversitesi). İnek kuruya çıktığında ise ilk 30–40 günde 600 × 0,019 ile 600 × 0,020 arası, yani 11,4–12 kg; doğuma son 21 günde 600 × 0,016 ile 600 × 0,018 arası, yani 9,6–10,8 kg kuru madde tüketmesi beklenir (Kentucky Üniversitesi).

Bu tablo bir rasyon değildir; enerji, protein, mineral ve vitamin dengesini içermez.

Yem hesabında en sık yapılan hatalar nelerdir?

• Taze ağırlıkla kuru maddeyi karıştırmak. Örneğin yüzde 30–35 kuru maddeyle hasat edilmiş mısırdan yapılan 25 kg silaj yalnızca 7,5–8,75 kg kuru madde demektir (Ankara Üniversitesi, silaj ders notu).
• Konsantre yemi kaba yemin yerine koymak. Kaba yem toplam kuru maddenin yüzde 40'ının altına inmemelidir (Ankara Üniversitesi); aşırı konsantre yem rumen pH'sını düşürür ve süt yağını azaltır (Ergül ve ark.).
• Kaba yemi çok ince doğramak. Parça boyu 6–8 cm'nin altına indikçe çiğneme ve tükürük azalır, süt yağı düşer (Ergül ve ark.).
• Suyu kısmak ya da suluğu dar tutmak. Küçük bir su kısıtlaması bile kuru madde tüketimini günde 1–2 libre azaltır (Nebraska Üniversitesi).
• Kuru ineği sağmal rasyonuyla beslemek. Kuru inekler sağmal rasyonla fazla protein ve enerji alır, bu da doğum sonrası sağlık sorunları riskini artırır ve maliyeti yükseltir (Kentucky Üniversitesi).
• Doğumdan hemen sonra tam iştah beklemek. İlk iki haftada tüketim canlı ağırlığın yüzde 2'sine kadar düşebilir (FAS).
• Yemi analiz ettirmeden rasyon kurmak. Kentucky Üniversitesi kaba yemlerin besin içeriğinin analiz ettirilmesini ve rasyonun buna göre dengelenmesini önerir (Kentucky Üniversitesi).

Rasyonu kim hazırlamalı?

Rasyonu, sürünüzü yerinde gören bir zooteknist ya da veteriner hekim hazırlamalıdır. Yukarıdaki oranlar ortalama bir inek için yayımlanmış genel değerlerdir; ineklerinizin ırkı, kondisyonu, verimi ve yemlerinizin kalitesi bunları değiştirir. Yem analiz sonuçlarınızı ve süt kayıtlarınızı uzmanla paylaşın, rasyonu birlikte kurun ve tüketimi düzenli tartarak izleyin. Hayvan beslemeyle ilgili diğer rehberler için hayvancılık sayfamıza göz atabilirsiniz.