Fiğ nasıl yetiştirilir? Ekim zamanı, tohum, biçim ve verim

Fiğ, kışı ılıman kıyı yörelerinde sonbaharda, kışı sert yerlerde ise ilkbaharda mümkün olduğunca erken ekilir (Bartın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Soğuğa dayanıklı Macar fiği Isparta'da Ekim–Kasım'da ekilir (Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Adi fiğin saf ekiminde ot için dekara 10–12 kg, tohum için 8–10 kg tohum atılır (Bartın).

Bu yazı fiğin tek başına (saf) ekimini anlatır. Fiği arpa ya da yulafla karışık ekmek ayrı bir konudur.

Adi fiğ ile Macar fiği arasındaki fark nedir?

En önemli fark soğuğa dayanıklılıktır: Macar fiği ve tüylü fiğ soğuğa ve kurağa adi fiğden daha dayanıklıdır (Taş, 2011). Adi fiğ (Vicia sativa) bazı kaynaklarda "yaygın fiğ" diye geçer; ikisi aynı bitkidir. Macar fiğinin Latince adı Vicia pannonica'dır (Bayar ve Çaçan, 2019).

Adi fiğin fideleri sıfırın altındaki sıcaklıklarda zarar görür. Bu yüzden her bölgede kışlık ekilemez (Bartın). Macar fiği ise Orta ve Doğu Anadolu kışına en iyi dayanan baklagil yem bitkilerinden biri olarak bildirilir (Bayar ve Çaçan, 2019).

Aşağıdaki karşılaştırma Bartın, Isparta, Taş, Temel ve Tan ile Bayar ve Çaçan kaynaklarına dayanır.

Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Macar fiğinin ot ve tane veriminin diğer fiğlerden 2–3 kat yüksek olduğunu yazar (Isparta). Bu oran bir broşür bilgisidir; karşılaştırmalı bir deneme sonucu değildir.

Fiğ ne zaman ekilir?

Ekim zamanını tarlanızın kışı belirler: adi fiğ kıyı bölgelerde sonbaharda, kışı sert bölgelerde ilkbaharda mümkün olduğunca erken ekilir (Bartın). Taş'a göre adi fiğ kıyı bölgeler dışında, kışı sert geçen yerlerde ancak yazlık ekilebilir (Taş, 2011). Aynı kaynağa göre Doğu Anadolu'da kışlık ekilebilen Macar fiği ve tüylü fiğde kışlık ekimler yazlıklardan daha fazla verim sağlar.

Aşağıdaki takvim il müdürlüğü broşürlerinden ve bölge denemelerinden derlenmiştir. Deneme sonuçları o yerin ve o yılların koşullarını yansıtır.

Çanakkale-Ezine'de iki yıllık ortalamada en yüksek kuru madde verimi Kasım'ın ilk yarısındaki ekimden alındı: 510,7 kg/da (Hakyemez, 2006). Aralık'ın ikinci yarısındaki ekimde bu değer 403,2 kg/da'ya, Mart sonu ekiminde 162,3 kg/da'ya düştü. Yazar, yazlık ana ürün olarak ot için fiğ ekiminin kârlı olmadığını belirtir. Antalya'da tohum için en yüksek verim de (275,4 kg/da) Kasım ortası ekiminden alınmıştır (Hakyemez'in aktardığı).

Erzurum'daki sulu denemede ekim geciktikçe kuru ot verimi hızla azaldı (Temel ve Tan, 2002). İki yıllık ortalamada Nisan sonu ekimi 473,7 kg/da, Mayıs başı ekimi 340,9 kg/da, Mayıs sonu ekimi 174,8 kg/da kuru ot verdi. Yazarlar, Erzurum'da yaklaşık 150 gün süren yetişme döneminin bitkisel üretimi sınırladığını belirtir. Nisan'daki düşük sıcaklıklar bazı yıllar baklagil fidelerine zarar verebilir.

Çaçan ve Kökten, Bingöl'de kışlar sert geçtiği için kışlık fiğ ekiminin başarı şansının çok düşük olduğunu belirtir (Çaçan ve Kökten, 2017). Yazarlar ekimin ilkbaharda, toprak tava gelir gelmez yapılmasını önerir.

Dekara ne kadar fiğ tohumu atılır?

Adi fiğde dekara ot üretimi için 10–12 kg, tohum üretimi için 8–10 kg tohum atılır; serpme ekimde bu miktarlara dekara 2–3 kg eklenir (Bartın). Tohum üretiminde dekara daha az tohum atılır, sıralar daha geniş tutulur. Tablodaki miktarlar saf (yalın) ekim içindir.

TARM'ın Ankara'daki 2001-2004 denemesinde Macar fiğinde tane verimi, dekara 7–8 kg tohumla 93,2 kg/da ile en uygun noktaya ulaştı (TARM, Avcı ve ark.). Daha fazla tohum atmak ekonomik bulunmadı. 45 cm sıra aralığı traktörle çapalamaya izin verdi ve yabancı otun büyük kısmı böyle yok edildi.

Fiğ nasıl ekilir?

Fiğ serpme ya da mibzerle (sıraya ekim makinesi) ekilebilir, ama il müdürlüğü mibzeri önerir (Bartın). Serpme ekimde tohum kaybı olur, derinlik ayarlanamaz ve çıkış düzensiz olur. Bartın broşürüne göre adımlar şöyledir:

1. İlkbaharda ekecekseniz tarlayı sonbaharda derin sürün. İlkbaharda ekimden önce toprağı hafifçe sürerek yabancı otları öldürün.
2. Buğday ya da pamuktan sonra ekecekseniz sap ve artıkları diskaroyla parçalayıp toprağa gömün. Ardından tarla yüzeyini iyice ufalayın.
3. Tohumu ağır topraklarda 3–4 cm, hafif topraklarda 6–7 cm derine ekin.
4. Ekimden sonra tarlaya merdane (silindir) çekin.
5. İlk gelişme döneminde yabancı otla mücadele edin. Tohum üretiminde mutlaka sıraya ekim yapın.

Macar fiğinde ekim derinliği 3–5 cm'dir (Isparta). Isparta broşürüne göre merdane tohumun çıkışını hızlandırır ve kış zararını kısmen önler.

Fiğe ne kadar gübre verilir?

Fiğ köklerindeki bakteriler sayesinde azotlu gübreye pek ihtiyaç duymaz; kıyı bölgelerde ekimle dekara 1–3 kg azot yeterlidir (Bartın). Türkiye topraklarında fiğ köklerinde yumrucuk (azot bağlayan bakteri kümesi) oluşturan bakteriler bol bulunur. Bu yüzden genellikle aşılama gerekmez. Uzun yıllar fiğ ve bezelye ekilmemiş bir tarlaya ekecekseniz tohumu bakteri kültürüyle aşılayın.

Fosforda broşür şunu söyler: kıraçta fosforlu gübre verimi pek etkilemez. Yalnızca fosforca fakir ve sulanabilen alanlarda dekara 8–10 kg fosfor verilmelidir. Fiğ ara ürün ya da ikinci ürün olarak ekiliyorsa gübre azaltılabilir. Önceki ürüne bol gübre verildiyse fiğe gübre atılmayabilir (Bartın).

Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Macar fiğinde ekimle birlikte dekara 14 kg DAP (18-46) önerir (Isparta). Bingöl'deki denemede ekimden önce dekara 4 kg saf azot ve 10 kg fosfor (P2O5) verildi (Bayar ve Çaçan, 2019). En doğru miktarı toprak analizine göre belirleyin.

Fiğ ot için ne zaman biçilir?

Adi fiğ, toprağa yakın birkaç baklanın tam şeklini aldığı ve tohumların dolduğu dönemde biçilir; bu dönemde hem ot verimi hem kalite yüksektir (Bartın). Fiğin otu ince saplı olduğu için kolay kurur. Taşırken ve aşırı kuruyunca yaprak dökülmesine dikkat edin.

Erzurum denemesi de bunu destekler (Temel ve Tan, 2002). Biçim ilerledikçe kuru ot verimi arttı, ham protein oranı düştü. Protein, alt baklaların oluşum başlangıcında %21,93 iken bütün baklaların yarısı dolduğunda %18,68'e indi. Yazarlar ot için alt baklaların ya da bütün baklaların yarısının dolduğu dönemi önerir.

Macar fiği daha erken, çiçeklenme döneminde biçilir. Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü çiçeklenmenin üçte bire ulaştığı dönemi önerir (Isparta). Bingöl'deki 2017-2018 denemesinde en yüksek ot verimi ve protein çiçeklenme döneminden alındı (Bayar ve Çaçan, 2019).

Yazarlara göre çiçeklenme başlangıcı ile tam çiçeklenme arası yaklaşık bir aydır. Bu süre içinde hasat yapılabilir.

Fiğ tohumu ne zaman hasat edilir?

Tohum için hasat, baklaların bir kısmı olgunlaştığında yapılır; bütün baklaları beklemek alttaki baklaların açılıp tohum dökmesine yol açar (Temel ve Tan, 2002). Fiğde çiçeklenme ve bakla olgunlaşması aynı anda olmaz. Alttaki baklalar olgunlaşırken üstte çiçeklenme sürer. Erzurum denemesine göre tohum, baklaların üçte biri ile üçte ikisi olgunlaştığında hasat edilmelidir.

Çanakkale-Ezine denemesinde tohum hasadı, baklalar sarardığında ve alt baklalar kahverengiye döndüğünde, Haziran başında yapıldı (Hakyemez, 2006). Macar fiği tohum için yetiştirildiğinde alt baklalar esmerleşince biçilir, kurutulur ve sonra harman yapılır (Isparta). Isparta'da Macar fiği Temmuz başında hasat edildiği için hububat ekimine yetişir.

Harmandan kalan sap ve yapraklar saman olarak yedirilir. Fiğ samanının lezzeti, besin içeriği ve sindirilebilirliği tahıl samanından çok yüksektir (Bayar ve Çaçan'ın aktardığı).

Fiğ dekara ne kadar verim verir?

Verim yağışa ve sulamaya göre çok değişir: kurak bölgelerde adi fiğden dekara 200–250 kg, sulanan yerlerde ve kıyı şeridinde 500–750 kg kuru ot alınabilir (Bartın). Tablo kaynaklardaki değerleri bir araya getirir.

Açıkgöz'ün değerleri Bayar ve Çaçan'ın aktarımıdır. Türkiye ortalaması için Çaçan ve Kökten, TÜİK'in 2015 verisini aktarır (Çaçan ve Kökten, 2017). Buna göre fiğde dekara yeşil ot verimi ortalama 983 kg, dane verimi 116 kg'dır. Daha güncel TÜİK verisini bu yazı için kaynağında okuyamadık.

Fiğ tanesi hayvana verilirken nelere dikkat edilir?

Fiğ tanesi kırılarak ya da tahıl taneleriyle karıştırılarak hayvan beslemede kullanılır (TARM, Avcı ve ark.). Isparta broşürüne göre Macar fiği danesi arpa ve mısırla karıştırılıp karma yeme katılır (Isparta). Adi fiğ tanesi kuru maddede ortalama %28,4 ham protein içerir (Feedipedia).

Tanenin sınırlı verilmesinin nedeni içerdiği zararlı maddelerdir. Adi fiğ tanesi siyanojenik amino asitler ve glikozitler içerir. Bunlar tavuk ve domuz gibi tek mideli hayvanlar için zehirlidir (Feedipedia). En önemlisi γ-glutamil-β-siyanoalanin adlı maddedir. Bir derlemeye göre adi fiğde β-siyanoalanin kuru maddenin kilogramında 1,5 g bulunur (Kaya ve Yalçın, 1999). Aynı derlemeye göre baklagil tanelerindeki bu tür maddelerin zararı geviş getirenlerde, tek midelilere göre daha az görülür.

Kaynaklardaki sınırlar şöyledir:

Süt ineği için iki kaynak farklı şey söylüyor. Bu yüzden tane miktarını yavaş artırın ve sütün tadını izleyin. Derlemeye göre baklagil taneleri ruminant rasyonlarına çok kısa bir alıştırma süresiyle katılır (Kaya ve Yalçın, 1999). Derlemenin tablosunda β-siyanoalaninin zehirli etkileri kasılma (konvülziyon), tetanik spazm ve ölüm olarak listelenir. Rasyonu veteriner hekiminizle ya da bir hayvan besleme uzmanıyla planlayın. Fiğ yedirdiğiniz hayvanda olağandışı bir durum görürseniz hemen veteriner hekime başvurun. Günlük toplam yem ihtiyacı için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz.

Fiğ mi, çok yıllık bir yem bitkisi mi ekmeli?

Tarlayı tek sezon ya da nadas yılında değerlendirecekseniz fiğ, aynı tarladan yıllarca ot almak istiyorsanız çok yıllık bir bitki daha uygundur. Fiğ tek yıllık bir baklagildir ve kıraç şartlarda nadas yılında ekilebilir (Bartın). Isparta broşürü de tarlayı nadasa bırakmak yerine Macar fiği ekerek dinlendirmenin mümkün olduğunu yazar (Isparta). Fiğin her yıl yeniden ekilmesi gerekir. Uzun ömürlü bir tarla istiyorsanız sulu arazide yonca yetiştiriciliği, kıraç ve kireçli arazide korunga rehberlerimize bakın. Mera kurmak ya da yenilemek için mera ıslahı yazımız, diğer türler için yem bitkileri sayfamız işinize yarar.

Bölgeniz için tescilli çeşit ve kesin ekim tarihi konusunda il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.