Mera ıslahı nasıl yapılır? Adım adım yöntemler ve verim artışı

Mera ıslahı, bozulmuş bir meranın ot verimini ve kalitesini yükseltmek için yapılan işlerin bütünüdür. Önce hayvan sayısı otlatma kapasitesine, otlatma zamanı da bitkilerin gelişimine göre düzenlenir. Ardından meranın ihtiyacına göre dinlendirme, gübreleme, yabancı ot ve çalı kontrolü, tohumlama ile su ve gölgelik gibi tesisler eklenir.

Mera ıslahı nedir ve neden gerekir?

Mera ıslahı, Mera Yönetmeliği'ne göre meraların yem verimini ve kalitesini yükseltmek için sulama, gübreleme, zararlı ot mücadelesi ve tohumlama gibi biyolojik tekniklerin; otlatma, kolaylaştırıcı tesislerin yapılması ve toprak-su muhafazası gibi fiziksel ve teknik tedbirlerle birlikte uygulanmasıdır (Mera Yönetmeliği). Aynı yönetmelikte geçen amenajman planı ise bakım, ıslah, otlatma, dinlendirme, tohumlama ve ilave yemleme işlerini sıralayan uygulama planıdır.

Islah gerekir, çünkü bozulan bir mera kendi kendine çok yavaş toparlanır. İç Anadolu gibi kurak ve yarı kurak bölgelerde bu doğal iyileşmenin 25-50 yıl, hatta 75 yıl sürebildiği bildiriliyor (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Köygöçüren, geven ve kuzukulağı gibi türlerin artması, patikaların çoğalması ve hayvanların zayıflaması aşırı otlatmanın belirtileridir (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Bitkiyle kaplı alan yüzde 15-20, ortalama bitki boyu 7,5-10 cm olduğunda şiddetli erozyon kendini gösterir (Ulusal Mera Projesi sunumu).

Türkiye'deki meralar ne durumda?

Türkiye'nin mera alanı 1970 Köy Hizmetleri verisinde 21.698.400 hektar iken 2001 TÜİK sayımında 14.616.687 hektar olarak kaydedildi; Mera Kanunu çalışmalarıyla 13.333.630 hektar mera tespit edildi (Tarım ve Orman Bakanlığı). Köy ve belediyelere tahsis edilen mera alanı ise 11.689.980 hektardır (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Bakanlığın bölgesel verileri ve 2000-2026 döneminde uygulanan ıslah projeleri aşağıda (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Türkiye genelinde toplam 3.378 ıslah ve amenajman projesiyle 26.640.723 dekar alanda çalışma yapıldı (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Mera ıslahı adım adım nasıl yapılır?

Bir yöntem seçmeden önce meranın durumu, bitki kompozisyonu, iklimi, toprağı ve eğimi belirlenmelidir; yöntemlerden biri ya da birkaçı birlikte uygulanabilir (Ankara Üniversitesi ders notu).

1. Meranın durumunu ve kapasitesini belirleyin. Mera Yönetmeliği meraları, bitki örtüsündeki kaliteli bitkilerin ağırlıkça oranına göre çok iyi, iyi, orta ve zayıf olarak sınıflandırır. Köy merasının otlatma kapasitesini il müdürlüğünce görevlendirilen en az iki ziraat mühendisi belirler (Mera Yönetmeliği).
2. Otlatmayı kontrol altına alın. Kontrollü otlatma; hayvan sayısını kapasiteye, zamanı bitki gelişimine göre ayarlamak ve mümkünse merayı parsellere bölüp sırayla otlatmaktır. Mera Kanunu'na göre meraya, tahsis kararında belirtilen sayıdan fazla hayvan sokulamaz (Mera Kanunu). Otlanan bitkiler mevsime göre üç-dört hafta, hatta daha uzun dinlenmek ister; aralıksız otlatma bu dinlenmeyi sağlamaz (Ekiz, Ankara Üniversitesi).
3. Merayı dinlendirin. Seyrekleşmiş bir merada bitkilerin tohum döküp kendini yenilemesi için meranın korunarak yaklaşık iki yıl otlatılmaması önerilir (Ankara Üniversitesi ders notu). Kırklareli Koruköy merasında 2009-2013 arasında korunan alanların beş yıllık ortalama kuru ot verimi 327,0 kg/da, otlatılan alanlarınki 243,1 kg/da oldu (Şen ve ark., 2017).
4. Toprak analizine göre gübreleyin. Şanlıurfa'daki denemede dekara 10 kg azot ve 5 kg P2O5 öngörülmüş; fosforun tamamı ve azotun yarısı sonbaharda, kalan azot ilkbahar başında verilmiştir (Çalık ve Polat, 2019). Bu doz o denemeye özgüdür; kendi meranız için dozu toprak analizine ve il müdürlüğünün önerisine göre belirleyin.
5. Yabancı ot ve çalıyla mücadele edin. Mücadele mekanik, kimyasal ya da biyolojik yollarla yapılabilir (Ulusal Mera Projesi sunumu). Samsun Bafra'daki taban merada (yılın bazı aylarında toprak yüzeyinde su duran mera) yapılan denemede ilkbahar biçimi, yabancı otların tohum oluşturmasını önlemek amacıyla uygulandı (Şahinoğlu ve Uzun, 2016). Aynı denemede gübre tek başına ya da dinlendirme, havalandırma veya ilkbahar biçimiyle birlikte uygulandığında istilacı boğadikeni ve peygamberçiçeği türlerinin oranı yaklaşık 4–8 kat azaldı (Şahinoğlu ve Uzun, 2016). İlaç kullanacaksanız mutlaka uzman önerisi alın.
6. Gerekirse tohumlayın. Yapay tohumlama, diğer yöntemler sonuç vermediğinde uygulanır ve önce meranın kendi bitkilerinin tohumu tercih edilir. Üstten tohumlama, yani toprağı işlemeden tohum serpmek, yağışlı bölgelerde ve hafif topraklarda sonuç verir; kurak bölgelerde başarı şansı çok azdır. Ekim, sonbahar ya da ilkbahar yağmurları başladığında tamamlanmış olmalıdır (Ankara Üniversitesi ders notu). Kırklareli'deki denemede karışımda yonca, korunga, çok yıllık çim, domuz ayrığı ve kamışsı yumak kullanıldı (Şen ve ark., 2017).
7. Su, tuz, gölgelik ve çit kurun. Serbest otlayan hayvanlar meranın bazı kısımlarını aşırı, bazılarını hafif otlar. Eşit otlatma için su, tuz, ilave yem, gölgelik ve kaşınma kazıkları hayvanların pek gitmediği kısımlara yerleştirilir (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Gölgelikler özellikle sıcak bölgelerde günün belirli saatlerinde dinlenme içindir (Ankara Üniversitesi ders notu). Yaylak ve kışlaklarda suluk, sundurma, mandıra, süreklilik göstermeyen barınak ve ağıl ancak valilikten izin alınarak, imar mevzuatına göre yapılabilir (Mera Kanunu).
8. İzleyin, gerekirse yöntemi değiştirin. Bakanlığın 2008 talimatına göre uygulanan teknikten sonuç alınmazsa teknik değiştirilir ve proje revize edilir (Bakanlık talimatı, 2008). Bu talimat Tarım ve Köyişleri Bakanlığı döneminden kalmadır; güncel uygulamayı il müdürlüğünden öğrenin. Kırklareli'deki denemenin yazarları, bitki kompozisyonunun izlenmesini ve istilacı türler artarsa hafif ya da orta dereceli otlatmaya geçilmesini öneriyor (Şen ve ark., 2017).

Unutmayın: ıslahtan sonra uygun bir otlatma sistemi uygulanmazsa başarılı olunamaz (Ankara Üniversitesi ders notu).

Otlatma kapasitesi nedir ve nasıl hesaplanır?

Otlatma kapasitesi, Mera Kanunu'na göre belli bir alanda uzun yıllar bitki örtüsüne, toprağa, suya ve diğer doğal kaynaklara zarar vermeden otlatılabilecek büyükbaş hayvan birimi (BBHB) miktarıdır; bir BBHB 500 kg canlı ağırlığa karşılık gelir (Mera Kanunu). Hayvanları BBHB'ye çevirmek için Mera Yönetmeliği'ndeki katsayılardan bazıları aşağıda (Mera Yönetmeliği).

Yönetmelik, hayvanlara günde canlı ağırlığının yüzde 2,5'i kadar kuru ot ya da yüzde 10'u kadar yeşil ot yedirileceğini esas alır (Mera Yönetmeliği). Ahırdaki tüm rasyonu hesaplamak için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz.

Biçme yönteminde merada rastgele noktalara 1 metrekarelik kafesler konur, içindeki ot biçilip tartılır ve kilogram cinsinden ortalama 1.000 ile çarpılarak kg/da verim bulunur (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Kapasite şöyle tahmin edilir:

Otlatma kapasitesi = mera genişliği (da) × yararlanılabilir yem (kg/da) ÷ (bir hayvanın günlük mera yemi ihtiyacı × otlatma günü sayısı)

Araştırmalarda, meranın bir mevsimde ürettiği yemin yarısını tüketip yarısını merada bırakan hayvan sayısı otlatma kapasitesi kabul edilir; aynı kaynak yurdumuz meralarının büyük bölümünde hafif otlatma derecesini (%30–35) önerir (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Daha pratik bir yol, yağışa ve mera durumuna göre verilen otlatma gücü değerleridir; aşağıdaki tablo normal topraklar için bir hektarda bir BBHB'nin kaç ay otlayabileceğini gösterir (Ekiz, Ankara Üniversitesi).

Ders notundaki örnekte orta durumdaki 450 hektarlık bir mera için hektara 0,90 BBHB otlatma ayı alınır; bu 405 BBHB otlatma ayı eder ve üç ay otlatılacaksa 135 BBHB hayvan otlatılabilir (Ekiz, Ankara Üniversitesi).

Hayvan sayınız kapasiteyi aşıyorsa, Mera Yönetmeliği fazla hayvanın yem ihtiyacının hayvan sahiplerince karşılanacağını söyler (Mera Yönetmeliği). Bu açığı kapatmanın yolu yem bitkileridir; silajlık mısırda dekara verim yazımız bu konuda yol gösterir.

Otlatma mevsimi ne zaman başlar ve ne kadar sürer?

Otlatma, önemli mera bitkileri ilkbaharda otlatma olgunluğuna ulaştığında başlar; pratikte bunun için önerilen bitki boyları 5-25 cm arasındadır (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Erken ilkbaharda bitkiler köklerindeki yedek besinle büyüdüğü için otlatmaya çok duyarlıdır; buna ilkbahar kritik dönemi denir. Kış öncesinde bitkilerin yedek besin depoladığı 3-4 haftalık dönem de korunmalıdır (Ekiz, Ankara Üniversitesi).

Otlatma mevsiminin uzunluğu Karadeniz, Marmara ve İç Anadolu'da 180 gün, Ege'de 200 gün, Güney ve Güneydoğu Anadolu'da 210 gün, Doğu Anadolu'da 150 gün olarak veriliyor; ancak uygulamada bu süre başından ve sonundan uzatılarak en az 240-270 güne çıkarılıyor (Ekiz, Ankara Üniversitesi). Sonbaharda otlatmaya ne kadar erken son verilirse ertesi ilkbaharda o kadar erken başlanabilir. Mera Yönetim Birliği, otlatma mevsimi başlamadan en az on beş gün önce toplanıp otlatma planının uygulanmasını görüşür (Mera Yönetmeliği).

Mera ıslahıyla verim ne kadar artar?

Artış meranın bozulma derecesine, iklimine ve yönteme göre çok değişir. Tablodaki değerler Kırklareli için Şen ve ark., 2017, Şanlıurfa için Çalık ve Polat, 2019 kaynaklıdır.

En çarpıcı sonuç Samsun Bafra'dan geldi: gübreleme ile dinlendirmenin birlikte uygulandığı parsellerde kuru ot üretimi başlangıca göre ilk yıl 2, ikinci yıl 7, üçüncü yıl 15 kat arttı; yalnızca aşırı ve zamansız otlatmanın önlendiği kontrol parsellerinde bile verim üç yılda yaklaşık 3 kat yükseldi (Şahinoğlu ve Uzun, 2016). Kurak Şanlıurfa'da ise araştırmacılar, meranın koruma altına alınmasının yanında uygun gübreleme ve kurallara uygun otlatma gerektiği sonucuna vardı (Çalık ve Polat, 2019).

Mera Kanunu'na göre ıslah projesini kim yapar, kim başvurur?

4342 sayılı Mera Kanunu 25 Şubat 1998'de kabul edildi ve 28 Şubat 1998 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı (Mera Kanunu). Kanuna göre mera, yaylak ve kışlakların kullanma hakkı köy veya belediyelere aittir; bu yerler özel mülkiyete geçirilemez ve amacı dışında kullanılamaz.

• Projeyi il müdürlüğü hazırlar. Bakanlığın 2008 talimatına göre ıslah ve amenajman projesi uygulanacak köyü veya belediyeyi il müdürlüğü belirler; arazi etüdü ve uygun ıslah tekniklerinin seçimi bir ziraat fakültesi ya da araştırma enstitüsüyle birlikte yapılır, projeyi il müdürlüğü hazırlar ve proje köyün tüm mera, yaylak ve kışlak alanını kapsar (Bakanlık talimatı, 2008). Talimat, projelerde çiftçinin ayni ve nakdi katılımının mutlaka sağlanmasını da şart koşar; Mera Kanunu ise katılımı komisyonun gerekli görmesine bağlar (aşağıya bakın). Kanun da ıslah projelerinin il müdürlüklerince hazırlandığını belirtir (Mera Kanunu).
• Köyde muhtar ve Mera Yönetim Birliği yürütür. Muhtar, meranın korunmasından ve geliştirme projelerinde kamu görevlilerine yardımcı olmaktan sorumludur (Mera Kanunu). Mera Yönetim Birliği, hayvancılıkla uğraşan çiftçiler arasından seçilen beş asil ve beş yedek üye ile doğal üyelerden oluşur ve bakım-ıslah çalışmalarını organize eder (Mera Yönetmeliği).
• Çiftçi masrafa katılır. Meradan yararlanan aileler, komisyon gerekli görürse valilik onayıyla belirlenen süre ve miktarda ıslah giderlerine nakit, işçilik, araç ya da makineyle katılmakla yükümlüdür. Toplanan otlatma ücretleri köy sandığında veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba yatırılır ve ıslah ve geliştirme amacı dışında kullanılamaz (Mera Kanunu).
• Bireysel yol: ıslah şartlı kiralama. Ancak ıslahla mera olarak kullanılabilecek yerler, öncelikle köyde oturanlara ve kooperatiflerine, olmazsa hayvancılık yapan ya da yapmak isteyen kişilere, proje ile yirmi beş yıla kadar ihaleyle kiralanabilir; kiralama her beş yılda bir yeniden değerlendirilir (Mera Yönetmeliği).

Kanun ve yönetmelik metinlerinde, köy merası için çiftçinin tek başına başvurduğu bir ıslah projesi yolu bulamadık (Mera Kanunu; Mera Yönetmeliği). Bu yüzden ilk konuşmanız gereken yerler muhtarlık ve il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüdür.

Mera ıslahında sık yapılan hatalar nelerdir?

• Erken ilkbaharda hayvan çıkarmak. Yedek besinle büyüyen bitki en zayıf anında otlanır.
• Kapasiteden fazla hayvan otlatmak. Kanun, otlatma hakkından fazla hayvan otlatanlardan otlatma ücretinin fazla her hayvan için üç katı alınacağını söyler (Mera Kanunu).
• Sonbaharda otlatmayı uzatmak. Kışa az yedek besinle giren bitkiler soğuktan çok etkilenir, hatta ölebilir.
• Kurak merada yalnızca tohum serpmek. Üstten tohumlama kurak bölgelerde nadiren tutar; önce otlatmayı düzenleyip gübrelemeyi düşünün.
• Islahtan sonra eski düzene dönmek. Otlatma düzenlenmezse gübre ve tohum masrafı boşa gider; uygun otlatma sistemi olmadan ıslah başarılı olmaz.
• Merayı sürmek ya da izinsiz yapı kurmak. Kanun, mera arazisini sürerek tahrip edenler ve izinsiz inşaat yapanlar hakkında valilikçe yasal işlem yapılacağını belirtir (Mera Kanunu).
• Suyu ve tuzu tek noktada toplamak. Düzenli otlatma için su kaynakları, tuz ve ek yem meraya dağıtılmalıdır (Ankara Üniversitesi ders notu).

Diğer rehberler için yem bitkileri sayfamıza göz atabilirsiniz.