Yonca son biçim ne zaman yapılır? Anız yüksekliği ve kışlama

Yoncada yılın son biçimi, ilk dondan 4–6 hafta önce yapılır. Bu süre, köklerin kışa yetecek yedek besini biriktirmesi içindir (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Kıştan önceki son biçimde anızı 15–20 cm bırakın (Ankara İl Müdürlüğü). Kışın ıslak tarlaya hayvan sokmayın, su biriken yerlere drenaj açın.

Ekim, gübreleme ve yaz biçimleri yonca yetiştiriciliği rehberimizde anlatılıyor. Bu yazı yalnızca sonbahar ve kış dönemine odaklanıyor: son biçimin zamanı, anız, kış otlatması, çeşit ve toprak.

Yonca son biçimi ilk dondan kaç hafta önce yapılmalı?

Kaynakların çoğu, son biçimle ilk öldürücü don arasında 4–6 haftalık bir dinlenme süresi bırakılmasını önerir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün sahil kuşağı için önerisi 4–6 haftadır (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Erzurum'da yapılan bir denemenin yazarı ise otlatmaya öldürücü kış donlarından 4–5 hafta önce son verilmesini öneriyor (Manga, Atatürk Üniversitesi).

ABD'deki üniversite yayınları da benzer süreler verir. Ohio State Üniversitesi, öldürücü dondan önceki 5–6 haftada yonca biçilmemesini öneriyor (Ohio State Üniversitesi). Nebraska Üniversitesi, yoncanın kışa hazırlanması için öldürücü dondan önce 6 hafta kesintisiz büyümesi gerektiğini yazıyor (Nebraska Üniversitesi).

"Öldürücü don", yoncanın yeşil aksamını öldüren dondur. Ohio State Üniversitesi bunu sıcaklığın birkaç saat boyunca 25 °F'ye (yaklaşık -3,9 °C) ya da altına inmesi olarak tanımlar (Ohio State Üniversitesi). Nebraska Üniversitesi'nin tanımı 4–6 saat süren 29–24 °F'dir, yani yaklaşık -1,7 ile -4,4 °C (Nebraska Üniversitesi).

Bu kuralı kendi takviminize nasıl çevirirsiniz?

Önce bölgenizde ilk öldürücü donun genellikle hangi tarihte geldiğini öğrenin, sonra o tarihten 4–6 hafta geri sayın. Örnek bir hesap: ilk don genellikle 15 Ekim civarında geliyorsa, son biçimi 3–17 Eylül arasında yapmanız gerekir. Bu yalnızca bir hesap örneğidir; bölgeniz için bir tarih önerisi değildir.

Türkiye'de il ve bölge bazında ortalama ilk don tarihlerini veren resmî bir kaynağa ulaşamadık. Tarlanızın ilk don tarihini il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze sorun. Aynı ilde bile yükselti ve bakı (yamacın yönü) bu tarihi değiştirir.

Son biçim kökteki yedek besini nasıl etkiler?

Yonca biçimden sonra yeniden sürmek ve kışı geçirmek için kökünde ve kök boğazında biriktirdiği yedek besini kullanır. Çok yıllık bitkilerde yeniden gelişmenin enerji kaynağı, kök boğazında ya da köklerde depolanmış bu besinlerdir (Manga, Atatürk Üniversitesi). Yonca bu besinleri çiçeklenmenin başlangıcından itibaren köklere taşımaya başlar (Denizli İl Müdürlüğü).

Bu besinler kışa dayanıklılığı da belirler. Ankara Üniversitesi'nden bir derlemeye göre köklerde biriken nişasta, şeker ve protein oranları ile kışa dayanıklılık arasında yakın bir ilişki vardır (Özkan ve ark., 2015). Aynı derlemeye göre dormant (kışın gelişimi yavaşlayan) bitkilerde kış aylarında kökteki şeker birikimi artar. Dormant olmayanlarda ise bu birikim azalır.

Sonbaharda yeni sürgün veren yonca, bu besinin bir kısmını harcar. Son biçim donlara çok yakın yapılırsa bitki harcadığını yerine koymaya vakit bulamaz ve kışa zayıf girer. 4–6 haftalık kural bu yüzden konmuştur (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).

Erzurum denemesi ne gösteriyor?

Erzurum'da Atatürk Üniversitesi arazisinde 1970 yılında yapılan bir denemede, Kayseri yoncasının köklerindeki karbonhidrat (şeker ve nişasta) oranı otlatma mevsimi boyunca ölçüldü (Manga, Atatürk Üniversitesi). Otlatılan merada bu oran 16 Temmuz'da %20,16 ile en yüksek düzeydeydi. 16 Ağustos'ta %13,45'e düştü ve 1 Eylül'de %13,60 oldu.

Otlatılmayan parsellerde de aynı seyir görüldü: %20,50'den %13,10'a. Yazar bu değişimin otlatmadan değil, iklim ve bitkinin fizyolojik durumundan kaynaklandığı sonucuna varıyor. Mevsim sonunda kökteki karbonhidratın düştüğünü göz önüne alarak, otlatmaya öldürücü kış donlarından 4–5 hafta önce son verilmesini öneriyor. Bu, tek bir yerde ve tek bir yılda yapılmış bir denemedir; her bölge için takvim gibi okunmamalıdır.

Kışa girerken yoncada kaç cm anız bırakılır?

Kıştan önceki son biçimde anız, normal biçimlerden daha yüksek bırakılır: Ankara İl Müdürlüğü 15–20 cm öneriyor (Ankara İl Müdürlüğü). Aynı yayına göre normal biçim yüksekliği yerden 5–10 cm'dir. Yüksek anız, bitkinin kışı daha güvenle geçirmesini ve ilkbaharda rahat gelişmesini sağlar. Denizli İl Müdürlüğü kıştan önceki son biçimler için 15 cm kadar anız öneriyor (Denizli İl Müdürlüğü).

Yüksek anızın bir işi de karı tarlada tutmaktır. Wisconsin Üniversitesi, 4–6 inç (yaklaşık 10–15 cm) anızın karı tuttuğunu ve kök boğazını yalıttığını yazıyor (Wisconsin Üniversitesi). Kar toprağı yalıtır ve sert sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır. Iowa State Üniversitesi de sonbaharda geç ve kısa biçilen tarlalarda karı tutacak anız kalmayabileceği uyarısını yapıyor (Iowa State Üniversitesi).

Bölgeye göre ayrı bir anız yüksekliği veren bir kaynağa ulaşamadık. Elimizdeki iki resmî öneri İç Anadolu için Ankara'dan (15–20 cm), Ege'nin iç kesimi için Denizli'den (15 cm kadar) geliyor.

Son biçimi kritik dönemde yapmak zorunda kalırsanız ne yapmalısınız?

Ota çok ihtiyacınız varsa, Ohio State Üniversitesi'nin önerdiği seçenek öldürücü dondan sonra biçmektir. Aynı yayın, Ohio koşullarında öldürücü dondan sonra Ekim sonu ya da Kasım başında yapılan biçimi drenajı iyi topraklar için bir seçenek sayıyor (Ohio State Üniversitesi). Bu geç biçimde de 6 inç (yaklaşık 15 cm) anız bırakılmasını öneriyor.

Aynı yayına göre sonbahar biçiminden zarar görme riski şu tarlalarda daha düşüktür:

• Genç ve sağlıklı yoncalıklar, yaşlı yoncalıklara göre
• Drenajı iyi topraklar, drenajı sınırda olanlara göre
• pH, fosfor ve potasyum düzeyi uygun tarlalar
• Hastalığa dayanıklı ve kışa dayanıklı çeşitler

Yaşlı, seyrek ya da su tutan bir tarlanız varsa kritik dönemde biçmekten kaçının. Bu öneriler ABD'deki koşullar içindir; Türkiye'de geç sonbahar biçimini deneyen bir çalışmaya ulaşamadık.

Yonca kışın otlatılır mı, hayvan basması ne zarar verir?

Yonca kışın ancak toprak kuru ve sertken ya da donmuşken, hafifçe otlatılabilir; ıslak toprakta hayvan sokmak yoncalığı seyreltir. Nebraska Üniversitesi, toprak çok ıslakken hayvan ayağının kök boğazına zarar verdiğini yazıyor (Nebraska Üniversitesi). Toprak donunca bu tehlike azalır. Ancak üst toprağın çözüldüğü ılık günlerde kök boğazı yeniden korunmasız kalır.

Kentucky Üniversitesi'ne göre ıslak toprakta hayvan basması kök boğazı çürüklüğüne yol açar (Kentucky Üniversitesi). Bu hastalık, kış boyunca yoncalık kaybının başlıca nedenidir. Aşırı otlatma da kök boğazına ve kök boğazındaki sürgün gözlerine zarar verir.

Nebraska Üniversitesi otlatma için şunları öneriyor (Nebraska Üniversitesi):

Tarla ıslandığında hayvanları çekeceğiniz bir feda alanı (ağır basmaya ayrılmış küçük bir parsel ya da ağıl) hazır tutun. Nebraska Üniversitesi aynı kuralın tarlaya makineyle girmek için de geçerli olduğunu belirtiyor (Nebraska Üniversitesi). Islak yoncalığa traktör ve römorkla girmeyin.

Don sonrası otlatmada şişkinlik riski nedir?

Taze yonca geviş getiren hayvanlarda şişkinlik yapabilir ve bu risk dondan sonraki ilk günlerde artar. Nebraska Üniversitesi riskin dondan sonraki 3–5 günde en yüksek olduğunu yazıyor (Nebraska Üniversitesi). Hayvanlarınızı yoncalığa salmadan önce veteriner hekiminize danışın. Rasyonun kaba yem tarafı için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz.

Erzurum denemesinde korungada otlatmaya yoncadan daha erken son verilmesi gerektiği sonucuna varıldı (Manga, Atatürk Üniversitesi). Karışık bir mera kurmayı düşünüyorsanız korunga ekim zamanı ve mera ıslahı yazılarımıza bakın.

Hangi çeşit hangi bölgede kışı daha iyi geçirir?

Kışı sert bölgelerde kış dormansisi derecesi düşük, sahil kuşağında ise kışa çok dayanıklı olmayan, hızlı gelişen çeşitler seçilir. Kış dormansisi, yoncanın kışın gelişimini yavaşlatarak soğuğa daha iyi dayanmasıdır (Özkan ve ark., 2015). Derece 1'den 11'e kadar gider; küçük sayı daha dormant demektir.

Özkan ve arkadaşlarının derlemesindeki genel sınıflama şöyledir (Özkan ve ark., 2015):

Derlemeye göre dormansi derecesi 1–3 olan çeşitler -15 °C'yi aşan soğuklara dayanabilir. 4–6 olanlar -8 °C'ye, 8'in üzerindekiler ise -3 °C'ye kadar dayanır. Aynı derleme Türkiye'deki uygulamayı da aktarıyor. Kışı daha soğuk geçen doğu bölgelerinde 1–3 dereceli çeşitler uygundur. Sahil şeridinde ise 4–6 dereceli çeşitler yetiştirilmektedir. Yazarlar ayrıca kış dormansisi ile kışa dayanıklılığın iki ayrı özellik olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne göre sahil tipi yetiştiricilik Ege, Akdeniz, Güneydoğu Anadolu ve Karadeniz'in bazı yerlerini kapsar (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Bu yörelerde ilkbaharda hızlı gelişen, kışa çok dayanıklı olmayan çeşitlerle daha fazla verim alınır.

İç Anadolu ve Doğu Anadolu için yerli ekotipler (yöreye uyum sağlamış yerel tipler) iyi bir seçenektir. Kayseri, Karaağaç, Bayındır ve Doğu Anadolu yoncaları karasal ekotiptir ve soğuğa ve kuraklığa çok dayanıklıdır (Denizli İl Müdürlüğü). Ancak ot verimleri ve bir mevsimdeki biçim sayıları daha azdır. Sahil ekotipleri ise daha çok ot verir ama soğuğa fazla dayanmaz.

Özkan ve arkadaşları, tohumluk ambalajlarında kış dormansisi ve kışa dayanıklılık derecesinin yazılması gerektiğini belirtiyor. Tohum alırken bu bilgiyi sorun. Tescilli çeşitlerin kışa dayanıklılığını bölge bölge karşılaştıran güncel bir resmî listeye ulaşamadık; il tarım müdürlüğünüze danışın.

Toprak ve drenaj kışlamayı nasıl etkiler?

Su tutan, drenajı kötü tarlada yonca kışı zor geçirir ve seyrekleşir. Ankara İl Müdürlüğü'ne göre yüksek taban suyu ve durgun su, yoncada verimi düşürür ve giderek seyrekleşmeye yol açar (Ankara İl Müdürlüğü). Müdürlük yüzey drenajı için 90–100 metrede bir, eğime dik hendekler açılmasını öneriyor.

Denizli İl Müdürlüğü'ne göre yonca durgun taban suyundan hoşlanmaz (Denizli İl Müdürlüğü). Özellikle hızlı gelişme dönemlerinde toprak 3 gün kadar su altında kalsa bile bitkiler büyük zarar görür.

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, taban suyu seviyesinin çok yüksek olmamasını (1–2 metre) istiyor (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Kök gelişmesi taban suyunda durur ve kök hastalıkları ortaya çıkar. Taban suyu kışın yükselip yazın düşüyorsa yonca buna uyum sağlayabilir. Yonca toprak yüzeyinde biriken sudan da zarar görür.

Uzun süre kalan buz örtüsü yoncayı boğarak öldürebilir (Wisconsin Üniversitesi). Aynı yayına göre pH'sı uygun ve drenajı iyi topraklardaki yonca kış zararına daha az açıktır. Yaşlı yoncalıklar da genç ve iyi kurulmuş yoncalıklardan daha kolay kışa yenik düşer. Yayın, potasyumun kök gelişimini desteklediğini de belirtiyor.

Sonbaharda verilecek fosfor dozları yonca yetiştiriciliği rehberimizin gübreleme bölümünde yer alıyor. Potasyumu yüksek dozda (dekara 37,2 kg'dan fazla) veriyorsanız, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü dozu sonbahar ve ilkbahar olarak ikiye bölmeyi öneriyor (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Dozu toprak analizine göre belirleyin.

Yoncalığı kışa hazırlamak için sırasıyla ne yapmalısınız?

Aşağıdaki sıra, yukarıdaki kaynakların önerilerini bir araya getirir:

1. Bölgenizin ortalama ilk don tarihini il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzden öğrenin.
2. Son biçimi bu tarihten 4–6 hafta önce yapın (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).
3. Son biçimde çayır biçme makinesini 15–20 cm anız bırakacak şekilde ayarlayın (Ankara İl Müdürlüğü).
4. Son biçimden sonra yoncayı don gelene kadar biçmeyin ve otlatmayın.
5. Su biriken çukurlara ve tarla kenarlarına yüzey drenajı açın.
6. Sonbahar gübresini toprak analizine göre verin.
7. Kışın ıslak ya da çözülmüş toprakta tarlaya hayvan ve makine sokmayın.

Kıştan sonra yoncalığın durumunu nasıl kontrol edersiniz?

İlkbaharda tarla yeşermeye başlayınca sapları sayarak yoncalığın kışı nasıl geçirdiğini anlayabilirsiniz. Iowa State Üniversitesi bu kontrolü özellikle karın az olduğu ya da buz bağlayan kışlardan sonra öneriyor (Iowa State Üniversitesi). Sayım, yeniden sürgünler 6 inç (yaklaşık 15 cm) olduğunda yapılır.

Yayındaki ölçütler fit kare (yaklaşık 0,093 m²) başınadır. Metrekare karşılıkları bizim çevirimizdir.

Yayına göre dört yaşından büyük yoncalıklar kışın daha kolay kaybedilir. İki yaşında ya da daha yaşlı bir yoncalığın boşluklarına yeniden yonca ekilmesi önerilmez. Yayın bunu otozehirlilik (yoncanın kendi türünden yeni fideleri baskılaması) riskine bağlıyor (Iowa State Üniversitesi). Yoncalığın ekonomik ömrü ve ilk yıllardaki verimi için yonca yetiştiriciliği yazımıza, diğer türler için Yem Bitkileri ve Mera sayfamıza bakabilirsiniz.