Silaj kalitesi nasıl anlaşılır? Renk, koku ve pH kontrolü

İyi silaj zeytin yeşili renktedir, hoş ve hafif bir süt asidi (laktik asit) kokusu taşır, yaprakla sap ayırt edilir (Ahi Evran Üniversitesi). İyi fermente olmuş mısır silajında pH 3,7-4,2 arasındadır (Kung ve Shaver). Kahverengi ya da siyah renk, küf, amonyak ve tereyağı kokusu, yapışkanlık ve 50 °C'yi aşan ısınma kötü silajın işaretidir (Ahi Evran Üniversitesi; Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Ahırda silaj kalitesi adım adım nasıl kontrol edilir?

Silajı önce gözle, burunla ve elle kontrol edin, sonra pH'sını ölçün. Cornell Üniversitesi açılan silo için laboratuvar analizi de önerir (Cornell Üniversitesi). Sıra şöyledir:

1. Siloyu zamanında açın. Silo kapatıldıktan 40-45 gün sonra açılabilir (Ahi Evran Üniversitesi). İl müdürlüğü ise olgunlaşma süresini 45-60 gün olarak verir (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).
2. Örneği güvenle alın. Yüksek yatay (bunker) siloların yüzünde asla yalnız çalışmayın ve yüzden en az silaj yüksekliği kadar uzakta durun. Silajı kepçeyle yüzden aldırıp yığdırın, yığını karıştırıp örneği oradan alın (Cornell Üniversitesi).
3. Rengine bakın. Zeytin yeşili iyidir; koyu kahverengi aşırı ısınmayı, siyah çürümeyi gösterir (Ahi Evran Üniversitesi). Silonun farklı noktaları arasında renk farkı olup olmadığına da bakın (Cornell Üniversitesi).
4. Koklayın. Sirke, amonyak, keskin ya da tereyağı asidi kokusu sorun işaretidir. Solunum sorununuz varsa silajı doğrudan koklamayın, maske takın (Cornell Üniversitesi).
5. Elinizle yapısını yoklayın. Yaprak ve saplar seçilebilmeli; birbirine girmiş, yapışkan, bulamaç hâline gelmiş silaj kötüdür (Ahi Evran Üniversitesi).
6. Sıcaklığını yoklayın. Silo yüzündeki ve yüzün gerisindeki silaj serin mi, ılık mı, ona bakın; yüksek silolarda yüze yaklaşmadan, kepçeyle alınan yığından yoklayın (Cornell Üniversitesi).
7. Küf arayın ve pH'sını ölçün. Görünür küf ya da maya bozulma işaretidir (Ankara Üniversitesi). pH ölçümü aşağıda anlatılıyor.

Mısır silajında pH düşüşü 2-4 haftada büyük ölçüde tamamlanır; nişastanın sindirilebilirliği ise silaj siloda kaldıkça birkaç ay daha artar (Huibregtse ve ark., 2012).

İyi silaj ile kötü silaj nasıl ayırt edilir?

İyi silajı kötüden ayıran işaretler renk, koku, yapı, küf, sıcaklık ve pH'dır. Tablo Ahi Evran Üniversitesi, Ankara Üniversitesi, Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Kung ve Shaver ve Cornell Üniversitesi kaynaklarından derlendi.

Silajdaki kötü koku hangi hatayı gösterir?

Koku, silajda hangi bakterinin ya da mayanın baskın çıktığını, dolayısıyla hatanın nedenini gösterir. Tablonun ilk dört satırı Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü hata tablosundan, amonyak satırı Kung ve Shaver notundan alındı.

Tereyağı asidi acımış tereyağı gibi kokar (Kentucky Üniversitesi). Bu asidin yüksek çıkması, en kötü fermantasyon türlerinden birinin işaretidir (Kung ve Shaver). Bu asit ketoza (enerji açığında görülen bir metabolizma hastalığı) yol açabilir. Bu yüzden erken laktasyondaki (doğumu izleyen ilk aylar) ve geçiş dönemindeki (doğumdan önceki ve sonraki haftalar) ineklere verilmemelidir (Kentucky Üniversitesi). Alkol kokusu maya faaliyetini gösterir. Bu silajlar havayla karşılaşınca daha çabuk ısınır; mayaların sayısı 2 saatte ikiye katlanabilir (Kentucky Üniversitesi).

Sirke kokusu her zaman hata demek değildir. Lactobacillus buchneri içeren bir bakteri aşısı kullandıysanız asetik asidin yüksek çıkması beklenir ve kötü fermantasyon sanılmamalıdır (Kung ve Shaver).

Silaj koku, yapı ve renge göre nasıl puanlanır?

Koku, yapı ve renge ayrı puan verip toplayarak silajı 20 puan üzerinden sınıflandırabilirsiniz. Puanlama anahtarı Ankara Üniversitesi ders notundan alındı. Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de aynı puanları ve sınıf aralıklarını kullanır; durum tanımları biraz farklıdır.

Toplam 18-20 puan pekiyi, 14-17 iyi, 10-13 orta, 5-9 değeri düşük, 0-4 ise çok kötü ve kullanılamaz sayılır (Ankara Üniversitesi).

Bu yöntemin en büyük avantajı laboratuvar gerektirmemesidir; en çok eleştirilen yönü ise öznel olmasıdır (Alçiçek ve Özdoğan, 1997). Bu yüzden pH'ya da bakın. İzmir'deki bir taramada koku, renk ve yapıdan tam puan alan iki mısır silajının pH'sı 5,10 ve 5,20 çıktı (Alçiçek ve ark., 1999). İkisi de mısır silajı için verilen 4,2 hedefinin üzerindedir (Cornell Üniversitesi).

Silajın pH'sı pH kâğıdıyla nasıl ölçülür?

Silajı saf suyla karıştırır, suyun pH'sını ölçersiniz. İzmir çevresindeki taramada 100 g silaj 1 litre saf suda 12 saat bekletilmiş, sonra ölçülmüştür (Konca ve ark., 2005). Ahırda aynı yolu pH kâğıdıyla izleyebilirsiniz:

1. Kepçeyle yığdırıp karıştırdığınız silajdan örnek alın (kontrol listesinin 2. adımı).
2. Temiz bir kavanoza 100 g silaj ve 1 litre saf su koyun. Daha az örnekte oranı koruyun: 50 g silaja yarım litre su.
3. Kapağı kapatıp 12 saat bekletin, sonra suya pH kâğıdını batırın.
4. Kâğıdın rengini kutusundaki renk cetveliyle karşılaştırın ve sonucu aşağıdaki pH tablosuyla değerlendirin.

pH kâğıdının silajda ne kadar doğru ölçtüğünü sınayan bir kaynağa ulaşamadık; taramalarda elektronik pH metre kullanılmıştır (Alçiçek ve ark., 1999; Konca ve ark., 2005). Kâğıt sınırda bir değer gösterirse örneği laboratuvarda yeniden ölçtürün.

Silajın pH'sı kaç olmalı?

Doğru pH, silajın cinsine ve kuru maddesine bağlıdır: iyi fermente olmuş mısır silajında 3,7-4,2, baklagil silajlarında 4,3-5,0 tipiktir (Kung ve Shaver). Kuru madde, yemdeki su uçurulunca geriye kalan kısımdır.

Baklagillerin pH'sı daha yüksektir, çünkü tampon kapasiteleri, yani asitliğe direnmeleri fazladır (Kung ve Shaver).

Kung ve Shaver'ın ABD'de yayımlanan notuna göre mısır silajının pH'sı nadiren 4,2'yi aşar. Aşıyorsa bu, aşırı olgunlaşma ya da kuraklık nedeniyle çok kurumuş (yüzde 42'nin üzerinde kuru madde) silajla ilişkili olabilir (Kung ve Shaver). Ege'deki çiftçi silolarında tablo farklıdır. 2002-2004 taramasında 31 mısır silajının 28'inde pH 4,2'nin üzerindeydi, ama hiçbirinin kuru maddesi yüzde 42'ye ulaşmıyordu (Konca ve ark., 2005). Araştırmacılar en önemli nedeni, silolamadan önce ve sonra yapılan hatalar yüzünden kuru maddenin gerektirdiği pH'ya inilememesi olarak gösterdi (Konca ve ark., 2005). 1999 taramasında da araştırmacılar aynı nedeni gösterdi (Alçiçek ve ark., 1999). Hasatta soğuk hava ve yavaş ya da kötü sıkıştırma da fermantasyonu yarım bırakıp pH'yı yüksek tutabilir (Kung ve Shaver).

Baklagil silajında 4,6-4,8'i aşan pH'nın iki yaygın nedeni vardır. Kuru madde yüzde 30'un altındaysa klostridial fermantasyon, yani tereyağı asidi üreten bakterilerin baskınlığı söz konusudur. Yüzde 45-50'nin üzerindeyse fermantasyon kısıtlanmıştır ve silaj havaya açılınca genellikle çabuk bozulur (Kung ve Shaver).

Doğu Anadolu'da mısıra seçenek olarak baklagil silajı araştırılmıştır, çünkü Erzurum gibi rakımı yüksek yerlerde silajlık mısır yetiştirmek risklidir (Dumlu ve Tan, 2009). Erzurum'da 2006'da cam kavanozlarda yapılan denemede katkısız yonca silajının pH'sı 6,42 çıktı. Yüzde 1 tuz ve yüzde 5 arpa kırması katılınca 3,82'ye indi. Katkısız korunga silajının pH'sı ise 4,11 oldu. Deneme tek yıllıktır; tarladaki siloda sonuç farklı olabilir (Dumlu ve Tan, 2009). Yonca ve fiğ gibi silolanması güç yemlere yüzde 3-4 tahıl kırması ya da yüzde 1-2 sap saman katılması önerilir (Ahi Evran Üniversitesi). Yetiştirme için yonca ve korunga rehberlerimize bakın.

Flieg puanı nasıl hesaplanır?

Flieg puanı, silajın kuru maddesi ve pH'sından hesaplanan 100 üzerinden bir kalite puanıdır: Flieg puanı = 205 + (2 × kuru madde yüzdesi) − (40 × pH) (Ankara Üniversitesi).

Sınıflar Ankara Üniversitesi ders notundan alındı. İzmir taramalarında aynı aralıklar 41-60 için "memnuniyet verici", 21-40 için "orta" adıyla geçer (Konca ve ark., 2005).

İzmir taramasından bir örnek: kuru maddesi yüzde 35,5 ve pH'sı 5,1 olan mısır silajı 72 puan aldı (Alçiçek ve ark., 1999). Hesap şöyledir: 205 + 71 − 204 = 72, yani iyi. Aynı taramada kuru maddesi yüzde 25,5 ve pH'sı 3,9 olan silaj 100 puanla pekiyi çıktı (Alçiçek ve ark., 1999).

Formül kuru maddeyi de hesaba katar: sulu silaj ancak düşük pH'yla iyi sayılır, kuru maddesi yüksek silajda ise yüksek pH telafi edilebilir. 72 puanla iyi sayılan silajın pH'sı 5,1'dir; Cornell'in mısır silajı için hedefi ise 4,2'nin altıdır (Cornell Üniversitesi). Bu yüzden Flieg puanını pH tablosuyla birlikte okuyun. Kuru maddeyi öğrenmek için örneği bir yem laboratuvarına götürün.

Silajın ısınması neyi gösterir?

Isınma, silaja hava girdiğini gösterir. Havada çoğalan mikroorganizmalar laktik asidi tüketir, pH'yı yükseltir, besin değerini düşürür ve ısı üretir (Ankara Üniversitesi).

Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü 50 °C'yi aşan ısınmayı hata sayar. Nedenleri dolumda gecikme, hava girmesi, çok düşük nem, geç hasat, iri doğrama, iyi sıkıştırmama ve açılan silajı geç yedirmedir (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Termometreniz varsa daha erken uyarı alırsınız. Bazı araştırmalarda silaj sıcaklığının ortam sıcaklığını 2 °C aşması bozulmanın başladığı eşik kabul edilir (Erdoğan ve Koç, 2020; Shan ve ark., 2021). Almanya'daki bir kavanoz denemesinde sıcaklık, pH'dan 28-48 saat önce yükselmeye başladı; eşiğe ulaşıldığında laktik asidin yüzde 11-25'i kaybolmuştu (Shan ve ark., 2021). Çiftlikte gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı bu eşiği belirlemeyi zorlaştırabilir (Shan ve ark., 2021). Sıcakta bozulma hızlanır: katkısız silaj eşiği 33 °C'de 30 saatte, 23 °C'de 54 saatte geçti (Shan ve ark., 2021). Yazı sıcak geçen Ege, Akdeniz ve Güneydoğu'da açık silo yüzünü bu yüzden daha sık kontrol edin.

Marmara'dan bir saha örneği: Tekirdağ'da ikinci ürün mısır silajı yapan bir işletmenin toprak üstü silosu 2017 baharında açıldı. 30 gün sonra silaj içi 35,18 °C, ortam 18,95 °C ölçüldü (Erdoğan ve Koç, 2020). Araştırmacılar bozulmanın erken başlamasını silaj yapımının uzun sürmesine, geç kapatmaya, örtü üstüne yeterli toprak atılmamasına ve yetersiz sıkıştırmaya bağladı (Erdoğan ve Koç, 2020).

Isınmayı önlemek için silodan her gün yaklaşık 10 cm kalınlığında dilim, yukarıdan aşağıya doğru alın (Ahi Evran Üniversitesi). Bir seferde en fazla 2 günlük silaj alın; açılan yüzü ıslak çuvalla örtüp naylonla hava almayacak biçimde kapatın (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Küflü silaj hayvana verilir mi?

Hayır. Mikotoksinler (küf zehirleri) ve zararlı bakteriler ağır hastalıklara, hatta ölüme yol açabilir; bu yüzden şüpheli silaj hayvana hiç verilmemelidir (Ankara Üniversitesi). Siyah renkli silaj çürümüştür ve yedirilmesi sakıncalıdır (Ahi Evran Üniversitesi). Gebe hayvanlara küflü, bozulmuş silaj vermemeye ayrıca özen gösterin (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Küflenmenin olası nedenleri küfle bulaşmış ürünü silolamak, siloyu yavaş doldurmak ve iri doğramaktır. Nemin çok düşük olması, iyi sıkıştırmamak ve açılan silajı geç yedirmek de küfe yol açar (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Şüphe varsa laboratuvarda küf sayımı ve mikotoksin analizi yaptırmayı düşünün (Cornell Üniversitesi).

Rasyondaki silaj miktarını planlamak için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakın.

Laboratuvarda silaj kalitesine hangi değerlerle bakılır?

Laboratuvar raporunda genellikle pH, laktik, asetik, propiyonik ve bütirik asit, amonyak ve etanol (alkol) bulunur (Kung ve Shaver). Aşağıdaki değerler kuru maddesi yüzde 30-40 olan mısır silajı içindir. Tipik değerler Kung ve Shaver, dikkat sınırları aynı not ile Cornell Üniversitesi kaynaklarından alındı.

İyi silajda asitlerin en az yüzde 65-70'i laktik asit olmalıdır (Kung ve Shaver). Fermantasyon raporu rasyon hesaplamak için kullanılmaz; ham protein ve lif gibi diğer analizlerle birlikte okunur (Kung ve Shaver).

Fermantasyon analizi için örnek, havayla temas etmemiş, yüzün en az 20-25 cm içindeki silajdan alınır. Hemen dondurulur ve buz içinde, ertesi gün teslim eden kargoyla hafta başında gönderilir (Kung ve Shaver). Bu silajı da kontrol listesinin 2. adımındaki gibi kepçeyle aldırın (Cornell Üniversitesi). Türkiye'de silaj fermantasyon analizi yapan laboratuvarların listesine ve ücretlerine kaynak bulamadık; il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Fermantasyon analizi (pH, asitler, amonyak) anormal çıkarsa Cornell Üniversitesi silajı rasyonda azaltmayı önerir. Bir başka seçenek, silajı gebe düveler, düşük verimli inekler gibi daha az hassas gruplara vermektir. Kuru dönemdeki, yeni doğurmuş ve erken laktasyondaki ineklerde kullanmaktan kaçının; bazen silajı hiç kullanmamak en iyisidir. Öneriler New York'ta sele uğramış mısırdan yapılan silaj için yazılmıştır ve kokuya değil, analiz sonuçlarına dayanır (Cornell Üniversitesi). Bu öneri küflü ya da bozulmuş silaj için değildir: küflü silaj hiçbir hayvana verilmez.

Türkiye'deki işletmelerde silaj kalitesi nasıl çıktı?

Ege'de işletmeleri tarayan iki çalışmada mısır silajlarının çoğu iyi ya da pekiyi çıktı, ama her taramada sınıfı düşük örnekler de vardı. Veriler Alçiçek ve ark. (1999) ve Konca ve ark. (2005) çalışmalarından alındı.

Konca ve arkadaşları çiftçilere hasat zamanına, sıkıştırmaya ve örtü malzemesine dikkat etmeyi önerdi (Konca ve ark., 2005). 1999 taramasında soldurulmadan silolanan fiğ-arpa silajlarının kuru maddesi yüzde 19,27-19,90 kaldı; bunlardan biri pH 5,20 ile 37 puan aldı (Alçiçek ve ark., 1999). Araştırmacılar bu karışımların soldurularak ya da arpa kırığı katılarak silolanmasını önerdi (Alçiçek ve ark., 1999).

İç Anadolu, Karadeniz ve Güneydoğu'da çiftçi silolarını tarayan bir çalışmaya ulaşamadık.

Kötü silajın önüne nasıl geçilir?

Kötü silajın önüne hasadı, doğramayı, doldurmayı ve kapatmayı doğru yaparak geçilir. Silajlık materyalin kuru maddesi siloya doldururken yüzde 30-35 olmalıdır (Ahi Evran Üniversitesi). Mısırda doğru hasat dönemi için silajlık mısır yazımıza bakın. Mısır hasılı 2-3 cm boyunda doğranmalı, silonun doldurulup kapatılması iki günü geçmemelidir (Ahi Evran Üniversitesi). Diğer silajlık bitkiler için yem bitkileri ve mera sayfamıza göz atın.