Saman kalitesi nasıl anlaşılır? Buğday ve arpa samanı rehberi

Saman kalitesi önce gözle, burunla ve elle anlaşılır. İyi saman taze ve doğal renginde olur; küflü ve kötü kokulu olmaz, içinde zararlı ot bulunmaz (Küçükersan, Ankara Üniversitesi). Bu kontroller besin değerini göstermez. Türkiye'deki analizlerde buğday ve arpa samanının ham proteini ortalama Iğdır'da %2,48 (Atalay ve Kamalak, 2021) ile Bingöl'de %5,58 (Cacan ve Kökten, 2023) arasında çıkmıştır.

Saman alırken neleri kontrol etmelisiniz?

Saman alırken renk, koku, küf, toz, nem ve yabancı ot olmak üzere altı şeye bakın; bunlar hayvanın samanı yiyip yemeyeceğini ve sağlığını etkiler. Ankara Üniversitesi ders notları samanın taze ve doğal renginde olmasını, küflü ve kokulu olmamasını, zararlı ot içermemesini ister (Küçükersan).

Oklahoma Eyalet Üniversitesi'nin kuru ot için hazırladığı rehbere göre gözle kontrol ve laboratuvar analizi birbirini tamamlar (Oklahoma State University). Aynı rehber, analize giden örneğin bütün partiyi temsil etmeyebileceğini de yazar. Bu yüzden tek balyaya bakıp karar vermeyin.

Satın alırken şu sırayla ilerleyebilirsiniz:

1. Partinin farklı yerlerinden birkaç balya seçin; yalnızca üstteki ya da kenardaki balyalara bakmayın.
2. Balyaları açın ve içteki samanın rengine bakın; kararmış ya da koyu kahverengi kısımları not edin.
3. Bir avuç samanı koklayın; küf, ekşi ya da tütün benzeri koku varsa partiyi şüpheli sayın.
4. Samanı silkeleyin; yoğun toz kalkıyorsa ya da küf görüyorsanız almayın.
5. Samanı elinizde sıkın; nemli geliyorsa depoda küflenebileceğini hesaba katın.
6. İçinde yeşil kalmış ot, dikenli ya da zehirli bitki, toprak ve başka yabancı madde olup olmadığına bakın.
7. Samanın hangi tarladan geldiğini, ne zaman balyalandığını ve yağmur yiyip yemediğini satıcıya sorun.
8. Büyük alımda bir örneği laboratuvara gönderip ham protein ve lif analizi isteyin.

Aşağıdaki tablo kontrollerin kısa özetidir.

Samanın rengi kalite hakkında ne söyler?

Renk, samanın nasıl hasat edilip depolandığını gösterir ama tek başına besin değerini göstermez. Ankara Üniversitesi ders notları samanın "taze ve doğal renginde" olmasını ister (Küçükersan).

Oklahoma rehberi kuru ot için yazılmıştır, ama renk konusundaki uyarısı saman için de yol göstericidir. Rehbere göre fazla nemle balyalanan ot koyu yeşil, kahverengi, hatta siyah olur (Oklahoma State University). Açıkta, yağmur alan bir yerde durup rengi atmış otta besin maddeleri yıkanmış olabilir. Kapalı yerde güneşten solmuş ot ise besin değerini koruyor olabilir. Bu yüzden rengi değerlendirirken samanın nerede ve nasıl durduğunu da sorun.

Samanın kokusu ve küfü nasıl kontrol edilir?

Samanı koklayın: küf, çürük ya da ekşi koku varsa o samanı hayvana vermeyin. Küflü ve kokulu saman hayvanlara verilmemelidir (Küçükersan).

Oklahoma rehberine göre küf görmek ya da koklamak, hayvanın o otu isteyerek yemeyeceğini gösterir. Küflü otun besin değeri de düşük olabilir; sebep genellikle otun fazla nemle balyalanmasıdır. Yaklaşık %20'den fazla nemle balyalanan otta tütün benzeri bir koku ve kahverengi renk oluşabilir (Oklahoma State University).

Küflü yem gebe inek için ayrıca risklidir. Alberta Tarım Bakanlığı'na göre küf kaynaklı yavru atmalar tüm yavru atmaların yaklaşık %3-10'unu oluşturur. Bu atmalar gebeliğin dördüncü ayından doğuma kadar görülebilir (Alberta Agriculture, 2003). Kurum, mümkün olduğunca küflü yemden kaçınılmasını öneriyor. Stres altındaki hayvanların küf zehirlerine (mikotoksinlere) daha duyarlı olduğunu da belirtiyor.

Tozlu saman neden sorun olur?

Tozlu saman hem hayvanın hem de samanı taşıyan insanın solunum yollarını zorlar. İskoçya'nın resmî tarım danışmanlık servisi FAS, samanın tozlu olabileceğini ve bunun özellikle genç hayvanlarda solunum sorunu riski taşıdığını yazar (FAS). Aynı rehbere göre ıslak saman küf barındırabilir.

Finlandiya'da yapılan bir ölçümde saman örnekleri, kuru ot ve tahıla göre havaya belirgin biçimde daha fazla spor saldı. Saman örneklerinde bu değer metreküp havada 3,7 milyon koloni oluşturan birimdi (Kotimaa, 1990). Araştırmacı, bu sporların insanda ve hayvanda solunum sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor. Depolamadan önce kuru otun ve samanın neminin düşürülmesini öneriyor.

Samanın nemi nasıl anlaşılır?

Saman elinize kuru gelmeli; nemli geliyorsa depoda küflenebilir. FAS'a göre iyi kaliteli samanın nemi genellikle %15-20'dir (FAS). Bu rakam altlık rehberinde geçer. Kurum, samanın tercihen kapalı bir yerde, örtü altında ya da streçlenerek saklanmasını da önerir.

Oklahoma rehberi, ele nemli gelen otun birkaç haftadan uzun depolanırsa küfleneceğinin tahmin edilebileceğini yazar (Oklahoma State University). Satın alırken küf görünmese bile nemli parti zamanla bozulabilir.

Türkiye için yem samanında resmî bir nem sınırı veren kaynağa ulaşamadık. Nem ölçer kullanmıyorsanız şüpheli partiler için il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Samanda yabancı ot neden önemlidir?

Samana karışan yabancı otlar hem besin değerini düşürür hem de samanın küflenmesine yol açar. Ankara Üniversitesi ders notuna göre yabancı otlar samanla aynı anda kurumadığı için samanı küflendirir (Ankara Üniversitesi, yabancı otlar ders notu).

Bazı yabancı otlar zehirlidir. Aynı ders notu, zehirli yabancı otların alkaloid, glukozit, saponin, oksalat ve nitrat gibi maddeler içerdiğini yazar. Yabani soğan, sarımsak ve meyan otu yiyen hayvanların eti ve özellikle sütü kötü kokar. Domuz pıtrağı da koyunun yapağısına tutunarak kalitesini düşürür (Ankara Üniversitesi, yabancı otlar ders notu).

Samanla gelen tohum, sizin tarlanıza da geçebilir. Orta derecede yabancı otlu tarlalarda biçerdöver artıklarıyla samana karışan yabancı ot tohumu dekara 5,1 milyon tohum olarak bulunmuştur (Ankara Üniversitesi, yabancı ot mücadelesi ders notu). Tohumlar yem artıkları ve altlıklarla çiftlik gübresine geçer. Bir çalışmada at ve sığır gübresinde 6 ay sonra canlı tohum kalmamıştır; bu yüzden gübrenin en az 6 ay bekletilmesi önerilir (Ankara Üniversitesi, yabancı ot mücadelesi ders notu).

Buğday samanı mı arpa samanı mı daha besleyicidir?

NDSU ve Feedipedia, arpa samanının buğday samanından daha istekli yendiğini yazar; ama besin değerindeki fark küçüktür ve her kaynakta aynı yönde değildir. Kuzey Dakota Eyalet Üniversitesi (NDSU), yulaf samanını en lezzetli ve besleyici, arpa samanını ikinci, buğday samanını en düşük besin değerli sayar (NDSU). Feedipedia da geviş getirenlerin arpa samanını buğday samanından daha istekli yediğini yazar (Feedipedia, Straws).

Ankara Üniversitesi ders notları buğday samanının sindirilebilirliğini arpa ve yulaf samanından düşük olarak verir. Aynı notlar arpa samanını ise "sert, kaba ve lezzetsiz" diye tanımlar (Küçükersan). Yani arpa samanının üstünlüğü her kaynakta aynı şekilde geçmez.

Aşağıdaki tablo Türkiye'deki üç çalışmanın, bir ders notunun ve Feedipedia'nın değerlerini bir araya getirir. Kaynakların analiz yöntemleri farklı olduğu için değerleri birebir karşılaştırmayın.

NDF ve ADF, samanın lif ölçüleridir; ikisi yükseldikçe yemin sindirilebilirliği düşer (Atalay ve Kamalak, 2021). ME, metabolik enerji demektir: yemden hayvanın kullanabildiği enerji. Hatay çalışması enerjiyi kcal/kg, diğer kaynaklar MJ/kg biriminde verir; bu iki birimdeki sayıları doğrudan karşılaştırmayın.

Bingöl denemesinde kalite ölçütlerinden yalnızca ham proteinde türler arası fark önemli çıktı; NDF ve ADF'deki fark önemsizdi (Cacan ve Kökten, 2023).

Aynı türün çeşitleri arasındaki fark daha büyük olabilir. Aynı denemede arpa çeşitlerinin samanında ham protein %3,73 ile %6,44 arasında değişti (Cacan ve Kökten, 2023). Yazarlar, kendi değerlerinin önceki çalışmalardan yüksek çıkmasını çeşit, toprak, gübreleme, hasat zamanı ve samandaki tohum oranı farkına bağlıyor. Hatay'da ise 19 buğday samanı örneğinde ham protein %2,40 ile %4,47 arasında bulundu (Zahal ve Kaya, 2020).

Bu yüzden "arpa samanı" ya da "buğday samanı" adı tek başına kalite göstergesi değildir. Hatay çalışmasının yazarları, Türkiye'de kaba yemlerin bölgelere göre besin değerini gösteren standart tablolar olmadığını da belirtiyor. Diğer bölgeler için karşılaştırılabilir bir saman analizine ulaşamadık.

Saman rasyonda ne kadar yer almalı?

Saman tek başına bir hayvanı beslemez; doldurucu bir kaba yem olarak başka yemlerle birlikte verilir. Ankara Üniversitesi ders notlarına göre samanlar hayvanlar tarafından sevilmez ve küspe, tane yem, melas gibi yemlerle verilmelidir (Küçükersan).

Aynı notlar samanın bütün olarak verilmemesini, kıyılmasını önerir. Günlük miktarlar ve kıyım boyları aşağıdaki tablodadır (Küçükersan). Cacan ve Kökten, Ergül'e (2008) dayanarak aynı miktarları kuru madde olarak verir (Cacan ve Kökten, 2023).

Samanın proteini hem az hem de zor sindirilir. NDSU'ya göre olgun tahıl samanındaki ham proteinin yalnızca yaklaşık %10'u sığır tarafından sindirilip kullanılabilir (NDSU). Cacan ve Kökten, rasyonda ham proteinin en az %6 olması gerektiğini aktarır (Cacan ve Kökten, 2023). Bu nedenle tahıl samanlarının rasyonda tercih edilen yem olmaması gerektiği sonucuna varır.

Kaliteli kuru otla fark büyüktür. Hatay'da yonca kuru otunda ham protein %15,58, enerji 1727 kcal/kg bulundu; buğday samanında bu değerler %3,22 ve 864 kcal/kg idi (Zahal ve Kaya, 2020). Kendi kaba yeminizi üretmeyi düşünüyorsanız sulu tarlada yonca yetiştiriciliği, kıraç tarlada korunga ekimi rehberlerimize bakın.

Hayvanın dönemine göre saman payı değişir. Kuzey Amerika'daki iki kaynağın önerileri şöyledir:

• NDSU'ya göre süt veren hayvanda saman rasyonun %25'inden fazlasını oluşturursa enerji ve protein ihtiyacı karşılanmaz (NDSU).
• NDSU'ya göre kışlatılan olgun etçi inekte, gebeliğin ikinci üç aylık dönemi sonuna kadar, %50 saman içeren rasyon yeterli olabilir. Bunun için saman proteince daha zengin kuru otla birlikte verilmelidir. Gebeliğin son döneminde saman daha az kullanılmalıdır (NDSU).
• NDSU, rasyonun büyük kısmını samana bırakmanın mide tıkanmasına (impaksiyon) ve ölüme yol açabileceğini yazar. Bu risk en çok 10 gün ya da daha uzun süren sert soğuklardan sonra görülür (NDSU).
• Alberta Tarım Bakanlığı'na göre bir inek canlı ağırlığının yaklaşık %1,25'i kadar saman kuru maddesi yiyebilir. Saman ağırlıklı rasyon, inek süt vermeye başladıktan sonra verilmemelidir (Alberta Agriculture).

Sağmal ineğin rasyonunu kurarken önce günlük kuru madde ihtiyacını hesaplayın; bunun için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz. Saman yerine birim alandan daha fazla kaba yem almak istiyorsanız silajlık mısırın dekara verimi yazımız da işinize yarayabilir. Diğer pratik bilgiler için ipuçları sayfamıza göz atın.