Kuru ot nasıl depolanır? Balya ısınması, küf ve yangın riski

Kuru otu küçük prizmatik balyada en fazla %20, büyük yuvarlak ya da prizmatik balyada en fazla %18 nemle balyalayın. Nemli balyalanan otun iç sıcaklığını ilk altı hafta günde iki kez ölçün; 79 °C'yi (175 °F) bulursa hemen itfaiyeyi arayın (Virginia Tech). Balyaları zeminden ayırın, yağmurdan koruyun ve aralarında hava boşluğu bırakın (Kentucky Üniversitesi).

Kuru ot hangi nemde balyalanmalı?

Küçük prizmatik balyada nem en fazla %20, büyük yuvarlak ve büyük prizmatik balyada en fazla %18 olmalıdır (Virginia Tech). Büyük balyada sınır daha düşüktür, çünkü büyük ve sıkı balya aynı nemde daha çok ısınır (Kentucky Üniversitesi). Kentucky Üniversitesi'nin araştırmasında yonca, iki tür balyada da %25 nemle balyalandı. Yuvarlak balyadaki ısı hasarlı protein, küçük prizmatik balyadakinin iki katı çıktı (Kentucky Üniversitesi). Yayındaki şekil (Collins ve ark., 1987) de aynı nem aralığında yuvarlak balyada daha fazla ısı hasarlı protein gösterir.

Aşağıdaki tablo Virginia Tech, Virginia Tech nem rehberi, Kansas State ve Kentucky Üniversitesi yayınlarından derlenmiştir.

Türk kaynaklarından Dursun ve Güner, tarlada kurutmada güvenli balyalama nemi olarak yaş ağırlığa göre %20–25'i aktarır (Dursun ve Güner, 1999). Akdağ ve Garipoğlu ise %20'nin üzerinde balyalanan otta kızışma (aşırı ısınma) yüzünden besin değerinin düştüğünü yazar. Onlara göre biçilen ot en kısa sürede %15 neme indirilmelidir (Akdağ ve Garipoğlu, 2018). Ankara Üniversitesi'nin ders notu da kuru otta suyun %15'in altına indirilmesini ister (Saçaklı, Ankara Üniversitesi). Bu yüzden küçük balyada da %20'yi aşmayın (Virginia Tech). %20–25 nemde balyalamak zorunda kalırsanız koruyucu kullanın (Kansas State). Büyük balyada Virginia Tech, Kansas State ve Kentucky yayınlarındaki %18 sınırını esas alın (Virginia Tech, Kentucky Üniversitesi).

Düşük nemde balyalanan otta protein ve sindirilebilir besin kaybı artar (Virginia Tech nem rehberi). Yoncada yapraklar bitkideki proteinin %70'inden fazlasını ve karotenin %90'ını taşır. Aşırı kuruyan yaprak tırmıklamada ve balyalamada dökülür (Dursun ve Güner, 1999). Biçim zamanı için yonca yetiştiriciliği rehberimize bakabilirsiniz.

Otun balyalık olduğunu tarlada nasıl anlarsınız?

En pratik yol el testidir: bir avuç otu sıkıca bükün ve bırakın (Virginia Tech nem rehberi). Ot kırılıp dağılıyorsa fazla kurudur. Topak hâlinde kalıyor ya da yavaşça açılıyorsa fazla nemlidir. Bırakınca yaylanıp kabarıyorsa balyalamaya hazırdır. Bu test kaba bir tahmindir ve deneyim ister.

Sabah erken saatte balyalamayın, çünkü ot gece boyunca nem çeker (Virginia Tech). Kurutma için en iyi hava hafif rüzgârlıdır ve bağıl nemi %50 ya da daha düşüktür (Virginia Tech).

Daha kesin ölçüm için iki yol var (Virginia Tech nem rehberi):

• Nem ölçer: Isıtmalı ölçerler bir ölçüm için 25–35 dakika ister; elektronik ölçerler anında okur ama daha az hassastır. İkisi de en iyi sonucu balyada verir, namlu (toplanmış ot sırası) üzerinde pek doğru ölçmez.
• Mikrodalga fırın: Kâğıt havlulu tabağı tartın. Yaklaşık 100 gram otu 2,5 cm (1 inç) boyunda doğrayıp tabağa yayın ve yeniden tartın. Fırının köşesine bir bardak su koyun. Önce 3 dakika, sonra 2'şer dakika yüksek ayarda ısıtıp her seferinde tartın. Her ısıtmadan sonra bardaktaki suyu değiştirin, yoksa kaynayıp taşar. Ağırlık 1 gramdan fazla değişmeyince ot kurumuştur. Nem yüzdesi = (ilk tartım − son tartım) × 100 ÷ (ilk tartım − tabak ağırlığı). Otu kısa aralıklarla ısıtın, yoksa tutuşabilir.

Ot ezme makinesi kurumayı hızlandırır. Ankara'da Temmuz 1997'de ikinci biçim yoncayla yapılan denemede ezilmemiş yonca 34 saatte %20 neme indi. Biçme-ezme makinesi bu süreyi ayarına göre %11,8–32,3 kısalttı (Dursun ve Güner, 1999).

Hava bozarsa ot koruyucu kullanılabilir mi?

Evet, ama sonuç otun nemine ve iklime bağlıdır. En etkili koruyucu, balyalama sırasında püskürtülen propiyonik asittir (Kansas State). Küçük balyada %20–25 nemli ota, balyalanan ot ağırlığının yaklaşık %0,5'i kadar uygulanır. Nem %25–30 ise bu oran %1'e çıkar. Nem %30'u aşarsa koruyucular işe yaramayabilir. Asit aşındırıcıdır ve balya makinesine püskürtme düzeni takmak gerekir (Kansas State).

Akdağ ve Garipoğlu, bakteri içeren (mikrobiyal) koruyucuların Karadeniz gibi bol yağışlı bölgelerde kayıpları azaltabileceğini yazar. Ancak aktardıkları bir denemede bu ürünler kontrol grubuna göre üstünlük sağlamamış; etkileri çevre koşullarına göre değişir (Akdağ ve Garipoğlu, 2018).

Balya depoda neden ısınır?

Biçilen ot hemen ölmez; hücreler solumayı sürdürür ve balyada az miktarda ısı çıkar (Virginia Tech). Nemi %15'in üzerinde balyalanan her ot ilk 2–3 hafta içinde biraz ısınır; buna terleme denir. 54 °C'ye (130 °F) kadar hafif ısınma otun kalitesine gerçek bir zarar vermez (Kentucky Üniversitesi).

Sorun nem %20'yi aşınca başlar. Ilık ortamı seven (mezofil) bakteriler çoğalır ve balyanın içi 54–60 °C'ye (130–140 °F) ısınır (Virginia Tech). Isı düşmezse sıcağı seven (termofil) bakteriler devreye girer ve sıcaklığı 77 °C'ye (170 °F) çıkarabilir. Bu bakterilerin işlediği ot gözenekli, kömüre benzer bir hâl alır. Oksijenle karşılaşınca kendiliğinden tutuşabilir. Bu yangınlar genellikle balyalamadan sonraki altı hafta içinde çıkar (Virginia Tech). Yuvarlak balyada yanma ortada değil, dış yüzeye yakın yerde başlar. Balyanın ortasında yanmaya yetecek oksijen genellikle yoktur (Kentucky Üniversitesi).

Isınma yangına varmasa da otun değerini düşürür (Kentucky Üniversitesi):

Rengi çok koyu kahverengiye ya da siyaha dönen otun proteini neredeyse sindirilemez (Kentucky Üniversitesi). Kansas State'e göre %28 nemle balyalanan otta aşırı ısınma ve küf, yem değerinin üçte birine varan kayba yol açabilir (Kansas State).

Isınan balyanın sıcaklığı nasıl ölçülür?

Yığının ortasına itilen boru biçimli uzun bir sonda ve içine sarkıtılan termometreyle ölçülür (Virginia Tech). Nemli balyalanan otta bu ölçüm, balyalamadan sonraki altı hafta boyunca günde iki kez yapılır. Altı haftanın sonunda sıcaklık oturur ve ölçüme son verilebilir.

Sondayı çiftlikte kendiniz yapabilirsiniz (Virginia Tech):

• Yaklaşık 3 m (10 ayak) uzunluğunda, 3/4 inç (yaklaşık 2 cm) çaplı demir boru alın.
• Bir ucundan yaklaşık 7,5 cm (3 inç) içeride, 3/16 inç (yaklaşık 5 mm) çaplı sekiz delik açın.
• Bu ucu çekiçle yassılaştırıp sivri bir ağız yapın.
• Boruyu yığının üstünden en içteki balyalara kadar itin.
• Termometreyi ince bir telle borunun ucuna sarkıtın, 10–15 dakika bekleyip çekin ve okuyun.

Yığının üstünde doğrudan yürümeyin, çünkü yüzeyin altında yanıp boşalmış oyuklar olabilir. Üzerine tahta, kontrplak ya da merdiven koyup onun üstünden yürüyün. Belinize ip bağlayın; ipin ucunu yığından uzakta duran ikinci bir kişi tutsun (Virginia Tech).

Hangi sıcaklıkta ne yapılmalı?

Virginia Tech'in tablosu Fahrenheit verir; Celsius değerleri yuvarlanmış karşılıklardır (Virginia Tech).

Bazı işaretler termometresiz de anlaşılır: hafif karamel ya da keskin yanık kokusu, görünür buhar ya da duman, güçlü küf kokusu ve elle dokununca sıcak gelen ot (Virginia Tech). Bunlardan biri varsa hemen itfaiyeyi arayın ve otu yerinden oynatmayın. Otu taşımak, kızmış ya da için için yanan otu oksijenle buluşturur ve yangını büyütebilir.

İtfaiye gelene kadar şunları yapabilirsiniz (Virginia Tech):

• Yakında benzin, gübre ya da tarım ilacı varsa alanı hemen terk edin.
• Ot açıktaysa yığının çevresini diskaroyla sürüp yaklaşık 4,5 m (15 ayak) genişliğinde bir yangın şeridi açın.
• Basınçlı su varsa otu ve çevresindeki bitkileri ıslatın.
• Ot binadaysa ve ortam güvenliyse hayvanları çıkarın ve binanın elektriğini kesin.

Isıdan, dumandan ya da sudan zarar gören otu güvenli bir yere taşıyın; yem olmaya uygunluğundan emin değilseniz analiz ettirin (Virginia Tech).

Son biçiminizi ekimde balyaladıysanız, kasımda altı haftalık risk dönemi henüz bitmemiş olabilir. Doğru nemde balyalanmış ot da depoda ıslanırsa yangın riski taşır (Virginia Tech).

Kuru ot kapalı depoda nasıl saklanır?

Kuru otu su sızdırmayan, fırtınada içeri su girmeyecek kadar drenajı iyi bir binada saklayın (Virginia Tech). Bu, en az kayıp veren yöntemlerdendir: ahırda saklanan yuvarlak balyalarda kuru madde kaybı %4–7'dir (Kentucky Üniversitesi). Toprak zeminli depoda balyaların alt kısmı zeminden nem çeker (Güney Dakota Eyalet Üniversitesi (SDSU)). Bunu önlemek için zemine su geçirmez bir taban yapın (Kentucky Üniversitesi).

İstifte en üst balya ile çatı arasında en az 60 cm (2 ayak) boşluk bırakın (Kentucky Üniversitesi). %22'den nemli balyalanan otu en az 30 gün depoya almayın, özellikle birkaç kat istiflenecekse (Kansas State). Balyaları yedireceğiniz sıraya göre istifleyin (Illinois Üniversitesi).

Van'da kuru otun açıkta yığınlarda ya da kerpiç samanlıklarda saklandığı bildirilir (Demirel ve Yıldırım, 2000). Ontario Tarım Bakanlığı (OMAFRA) ise bir haftadan uzun saklanacak yem ve altlığın hayvanlardan ayrı bir binada tutulmasını önerir (OMAFRA). Rehber ayrıca otu elektrik tesisatından en az 1 m uzak tutmayı, dökülen otu düzenli süpürmeyi ve kaynak ya da taşlama işini bina dışında yapmayı öğütler (OMAFRA).

Balyalar açıkta nasıl istiflenmeli?

Açıktaki balyayı zeminden ayırın, örtün ve havalandırın. Büyük yuvarlak balyalarda depolama kaybının yaklaşık yarısı zeminle doğrudan temastan kaynaklanır (Kentucky Üniversitesi). Suyunu iyi süzen bir yer seçip balyaları direk, palet, eski lastik ya da kırma taş üstüne koymak, açıktaki kaybı %38'e varan oranda azaltır (Kentucky Üniversitesi).

Türkiye'den bir örnek: Erzurum'daki bir doktora çalışmasında nemi %25 dolayında olan yonca balyaları farklı biçimlerde depolandı. Altı ay sonraki ortalama ham protein kayıpları şöyledir (Baştaban ve ark.):

Aynı yazarlara göre uygun olmayan koşullarda depolanan otta ham protein kaybı en az %15, kuru madde kaybı %20 dolayındadır. Kar, yağmur ve çiğ küf mantarlarına uygun ortam hazırlar. Uzun süre yağış altında kalan yonca küflenip kararır ve hayvanlar bunun büyük kısmını yemez (Baştaban ve ark.).

Kentucky Üniversitesi'nin büyük yuvarlak balyalar için verdiği kayıplar ise şöyledir (Kentucky Üniversitesi):

İstiflerken şunlara dikkat edin (Güney Dakota Eyalet Üniversitesi (SDSU)):

• Balyaları gölge düşmeyen yere, güneye bakan hafif bir eğime ya da su süzen taş bir tabana koyun.
• Sıraları kuzey-güney yönünde dizin ve aralarında 0,9–1,2 m (3–4 ayak) boşluk bırakın. Bitişik sıraların arasındaki olukta su toplanır.
• Yuvarlak balyayı düz yüzü yere gelecek biçimde dik koymayın; dik balyanın üstüne yatık balya koyduğunuz "mantar istif" de yapmayın.
• Örtüsüz piramit istifte üstteki balyaların suyu alttakilere geçer; yer darsa yığını örtün.
• Balya aralarına dolan kar eriyince balya yüzünü ıslatabilir.

Dik koyma uyarısının nedenini bir gösterim denemesi ortaya koydu. Deneme Güney Dakota'da, Beresford yakınında, 2019'un olağandışı yağışlı şubat–temmuz döneminde 44 file sarılı yonca balyasıyla yapıldı. Dik konan bu "mantar istifte" alttaki balyanın %45'inden fazlası %35'in üzerinde nem tuttu ve küflendi (Güney Dakota Eyalet Üniversitesi (SDSU)).

1,2 m çaplı ve 1,2 m enli (4×4 ayak) balyada 5 cm'lik (2 inç) bozulmuş katman, hacmin %16'sıdır (Kentucky Üniversitesi). 1,5 m çaplı balyada bozulma 10 cm (4 inç) derine inerse otun dörtte biri zarar görmüş olur (Kentucky Üniversitesi).

Yonca ve çayır otu açıkta aynı şekilde mi korunur?

Hayır; yonca gibi baklagil otları açıkta çayır otundan (buğdaygil otundan) daha çok kayıp verir, çünkü suda çözünen besinleri daha fazladır (Kentucky Üniversitesi). Indiana'da beş aylık açık depolamayı inceleyen araştırmada (Lechtenberg ve ark., 1979) bozulan dış katmanın sindirilebilirliği çayır otunda %42,5'e, baklagil-çayır karışımında %34,2'ye düştü. Balyanın içindeki bozulmamış otta bu değerler %58,8 ve %56,5 idi (Kentucky Üniversitesi).

Çayır otunun geniş, yassı yaprakları balyanın dışında suyu akıtan bir kabuk oluşturur. Yonca yaprağı küçük olduğu için bunu o kadar iyi yapamaz (Güney Dakota Eyalet Üniversitesi (SDSU)). Bu yüzden saf yoncayı ya da yoncası bol karışımı kapalıda ya da örtülü saklayın (Kentucky Üniversitesi). Çayır otunu kendi çayırınızdan ya da meranızdan alıyorsanız, verimi artırmak için mera ıslahı rehberimize de göz atın.

Küflü kuru ot hayvanlara verilir mi?

Gözle görülür küflü otu atlara, gebe hayvanlara ve sağmal ineklere vermeyin. Mississippi State Üniversitesi'ne göre yaygın çiftlik hayvanları içinde küfe en duyarlı olan attır (Mississippi State). Atlarda küflü ot, tekrarlayan hava yolu tıkanıklığına (heaves) yol açabilir; belirtileri öksürük, burun akıntısı ve zor solumadır (Mississippi State). Küf sporları atlarda koliğe de katkıda bulunur (Kentucky Üniversitesi).

Sığır, koyun ve keçi küflü ottan daha az etkilenir, çünkü mikotoksinlerin (küf zehirlerinin) birçoğu işkembede parçalanır (Mississippi State). Gebelikte durum değişir: küflü ot yavru atmaya (mikotik abort) ya da aspergillozise (Aspergillus küfünün yol açtığı enfeksiyon) yol açabilir. Gebe ve genç hayvanlar her türde daha büyük risk altındadır. Sağmal ineklere, sütte mikotoksin kalıntısı olmaması için küflü yem hiç verilmemelidir.

Küflü otu temiz otla karıştırmak sorunu çözmeyebilir. Hayvan normalde ayıklayıp bırakacağı otu da yiyebilir (Mississippi State). Sporların türünü ve miktarını belirlemenin tek yolu, örneği laboratuvara göndermektir. Analiz yaptırabileceğiniz yerleri il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze sorun. Küflü ot rasyondan çıkınca açığı nasıl kapatacağınızı süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımızdan hesaplayabilirsiniz.

Demirel ve Yıldırım'ın aktardığına göre mikotoksinler üründeki nem %14–16 olunca oluşmaya başlar ve %20–25 nemde en hızlı oluşur (Demirel ve Yıldırım, 2000). Aynı yazarların Van'da haziran, ekim ve şubatta çiftçi koşullarında saklanan otlardan topladığı 30 örneğin hepsinde küf bulundu. Ancak Aspergillus ve Penicillium gibi zehir üreten küflere rastlanmadı (Demirel ve Yıldırım, 2000). Aflatoksin yalnızca bir örnekte, 7 ppb B1 ve 6 ppb G1 düzeyinde çıktı (ppb: milyarda bir kısım) (Demirel ve Yıldırım, 2000). Yazarlar, bölgede depolanan otun önemli bir kirlenmeye uğramadığı sonucuna vardı (Demirel ve Yıldırım, 2000).

Küf insan için de tehlikelidir. Nemli otun deposunda kalkan toz büyük ölçüde küf sporlarıdır (Kentucky Üniversitesi). Küflü otu taşırken Aspergillus fumigatus sporlarını solumak, çiftçi akciğeri denen ve bazen ağır seyreden bir hastalığa yol açabilir.

Kuru ot depolarken hangi adımları izlemelisiniz?

Doğru nemde balyalayın, ilk altı hafta sıcaklığı izleyin (Virginia Tech), otu zeminden ve yağıştan koruyun, yedirmeden önce küfe bakın. Kasım ile şubat arasında okuyorsanız 6–10. adımlar önceliklidir.

1. Balyalamadan önce nemi ölçün. Küçük prizmatik balyada en fazla %20, büyük balyada en fazla %18 nem hedefleyin (Virginia Tech).
2. Sabah erken balyalamayın. Fazla kuruyan otu akşam nemiyle balyalayın (Virginia Tech nem rehberi).
3. Nemli otu hemen depoya almayın. %22'den nemli balyaları en az 30 gün depoya koymayın (Kansas State).
4. İlk altı hafta sıcaklığı izleyin. Günde iki kez sondayla ölçün; 66 °C'de balyaları taşıyıp aralayın, 79 °C'de itfaiyeyi arayın (Virginia Tech).
5. Ot deposunu hayvanlardan ayırın. Otu elektrik tesisatından en az 1 m uzak tutun (OMAFRA).
6. Çatıyı ve drenajı kontrol edin. Doğru nemde balyalanmış ot da ıslanırsa yangın riski taşır (Virginia Tech).
7. Açıktaki balyaları zeminden kaldırın. Palet, direk, lastik ya da kırma taş kullanın (Kentucky Üniversitesi).
8. Açıktaki yığını örtün. Açıkta yığdığınız balyaları brandayla örtüp sağlam bağlayın (Illinois Üniversitesi).
9. Kar ve suyu izleyin. Balya aralarına dolan karı ve sıra aralarında biriken suyu kontrol edin (Güney Dakota Eyalet Üniversitesi (SDSU)).
10. Yedirmeden önce balyaya bakın. Kızışmış, kararmış ya da küflü otu atlara, gebe hayvanlara ve sağmal ineklere vermeyin (Mississippi State).

Diğer pratik bilgiler için ipuçları sayfamıza bakın.