Silaj nasıl yapılır? Hasat, doğrama, sıkıştırma ve örtme

Silaj yapmak için mısırı kuru maddesi (bitkide su dışında kalan kısım) yaklaşık yüzde 30-35'e çıktığında biçin ve 2-3 cm boyunda doğrayın (Ahi Evran Üniversitesi). Siloya ince katmanlar hâlinde serip her katmanı traktörle sıkıştırın. Doldurma ve örtme en fazla 48 saatte bitmeli (Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Siloyu yaklaşık 45 gün açmayın (MEB).

Silaj yapımı hangi adımlardan oluşur?

Silaj yapımı sırasıyla hasat, soldurma, doğrama, taşıma, doldurma, sıkıştırma, örtme, fermantasyon (havasız ortamda ekşime) ve açıp yemleme adımlarından oluşur (Ahi Evran Üniversitesi). Silaj, halk arasında "hayvan turşusu" olarak da bilinir. Aşağıdaki adımların ayrıntısı ve kaynakları ilgili başlıklarda verilmiştir.

1. Biçim zamanını kuru maddeye göre belirleyin. Mısırda hedef, bitkinin yüzde 30-35 kuru madde içermesidir.
2. Doğru boyda doğrayın. Mısırda 2-3 cm önerilir; ürüne taş ve toprak karıştırmayın.
3. Biçilen ürünü bekletmeden siloya taşıyın. Römorkta bekleyen üründe su kaybı olur.
4. İnce katmanlar hâlinde serin ve sıkıştırın. Her römork boşaltıldıktan sonra traktörle çiğneyin, kenarları ayakla bastırın.
5. Siloyu en fazla 48 saat içinde doldurup kapatın.
6. Naylonla örtün ve ağırlıklayın. Örtünün üstüne birbirine değen lastikler ya da kum torbaları koyun.
7. En az 40-45 gün açmayın. Fermantasyonun tamamlanmasını bekleyin.
8. Siloyu dar bir yüzden açın ve her gün düzgün bir dilim alın. Kalan yüzeyi yeniden örtün.

Silajlık mısır ne zaman biçilir?

Silajlık mısır, danedeki süt çizgisi 1/2 ile 2/3 arasına indiğinde ve bitkinin kuru maddesi yüzde 30-35 olduğunda biçilir (Ankara Üniversitesi ders notu). Süt çizgisi, danenin sertleşmiş nişastalı kısmıyla sütlü kısmı arasındaki sınırdır. Millî Eğitim Bakanlığı modülü aynı dönemi şöyle tarif eder: danelerin kaşar peyniri kıvamında olması ve yaprakların yeşilliğini koruması (MEB). Modüle göre en uygun biçim, bitkinin nemi yüzde 65-70'e düştüğünde yapılır.

Bazı Türkçe kaynaklar en uygun biçim zamanı olarak danenin koçana bağlandığı yerde siyah tabakanın oluştuğu dönemi gösterir (Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi). Silajda bu işarete göre biçmeyin. Wisconsin Üniversitesi'nden Joe Lauer'e göre siyah tabaka, danenin fizyolojik olumunu gösterir. Bu dönemde danenin kuru ağırlığı en yüksek düzeye ulaşmıştır. Siyah tabaka, normal koşullarda süt çizgisinin tamamen kaybolmasıyla aynı anda oluşur (Wisconsin Üniversitesi). Lauer bu dönemi tane mısır hasadı için uygun bulur. Yani siyah tabaka oluştuysa silaj için biçim gecikmiştir; hedef, süt çizgisinin 1/2-2/3'te olduğu dönemdir.

Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi'nin el kitabı, biçimin topraktan en az 5-10 cm yukarıdan yapılmasını ve taş, toprak karışmamasını ister.

Kuru madde tarlada nasıl ölçülür?

Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü basit bir yöntem önerir. Tarladan alınan 1 kg mısır bitkisi örneği mikrodalga fırında kurutulup tartılır (Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Kurutmadan sonra en az 350 g kalmalıdır, yani kuru madde yüzde 35 olmalıdır. Daha az kalıyorsa biçim için erkendir.

Ohio State Üniversitesi'nden Dr. Bill Weiss de biçim kararının süt çizgisine bakarak değil, kuru madde ölçülerek verilmesini önerir (Ohio State Üniversitesi). Weiss'e göre mısır bitkisi dane dişlendikten (danenin tepesinde çukurluk oluştuktan) sonra günde ortalama 0,5 puan kuru madde kazanır; bu artış 0,3 ile 1 puan arasında değişebilir. Yani yüzde 30'da ölçtüğünüz bir tarla, ortalama hızla yaklaşık 10 gün sonra yüzde 35'e ulaşır (bu hesap bizimdir).

Uygun kuru madde silonun tipine göre de değişir. Iowa State Üniversitesi'nin önerileri şöyledir (Iowa State Üniversitesi):

Erken biçilen mısırda siloda sızıntı kaybı artar ve fermantasyon düzenli gitmez. Geç biçilen mısır ise iyi sıkışmaz, siloda bol oksijen kalır (MEB). Weiss, mecbur kalınırsa biraz erken biçmenin biraz geç biçmekten daha iyi olduğunu yazar (Ohio State Üniversitesi). Tarlanızdan ne kadar silaj alacağınızı planlamak için silajlık mısırda dekara verim yazımıza bakabilirsiniz.

Diğer silajlık bitkiler ne zaman biçilir?

Mısır dışındaki bitkilerde biçim, bitkinin türüne göre süt olumu, hamur olumu ya da çiçeklenme başlangıcında yapılır. Süt olumunda dane sıkılınca süt gibi bir sıvı çıkar. Hamur olumunda ise danenin içi hamur kıvamına gelmiştir. Aşağıdaki tablo Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Ankara Üniversitesi ve FAO kaynaklarından derlenmiştir.

Tahıl hasılları için kaynaklar farklı dönem verir. Bu yüzden tahılda biçim zamanını il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzle birlikte belirleyin.

Mısır ve pancar yaprakları soldurulmadan siloya konur (MEB). Baklagiller, sorgum-sudan otu ve darı otu ise genellikle yüzde 20-25 kuru madde içerir. Bu yüzden silolanmadan önce yüzde 30-35 kuru maddeye kadar soldurulmalıdır (Ahi Evran Üniversitesi). Yüzde 40'tan fazla kuruyan ot ise yapraklarını döker. Yonca silajı yapmayı düşünüyorsanız yonca yetiştiriciliği rehberimiz biçim dönemlerini ayrıntılı anlatır.

Silaj için doğrama boyu kaç cm olmalı?

Türkiye'deki resmî ve üniversite kaynakları mısır için çoğunlukla 2-3 cm doğrama önerir (MEB). Kısa doğranan ürün daha iyi sıkışır ve silo içinde daha az hava kalır. Ancak kaynaklar arasında belirgin fark vardır:

Tablodaki değerler MEB, Ahi Evran Üniversitesi, Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Ankara Üniversitesi, Iowa State Üniversitesi ve FAO kaynaklarından alınmıştır. İnç değerlerini santimetreye biz çevirdik.

Dane kırıcı, makinede doğrayıcıdan sonra gelen ve daneleri ezen iki silindirdir. Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü dane patlatıcılı makinelerin kaliteyi artıracağını belirtir. Iowa State Üniversitesi'ne göre dane kırıcı kullanılıyorsa doğrama daha uzun tutulabilir; ama kuru maddesi yüzde 32'nin altındaki mısır ezilmemelidir (Iowa State Üniversitesi). Iowa State, bıçakların bilenmesini ve karşı bıçak ayarının her gün kontrol edilmesini de önerir. Weiss, hasat sırasında doğranmış ürüne bakmanızı söyler: çok sayıda bütün dane görüyorsanız silindir ayarını ya da doğrama boyunu değiştirin (Ohio State Üniversitesi).

Silo nasıl doldurulur ve sıkıştırılır?

Silo mümkün olan en kısa sürede doldurulmalı, sıkıştırılmalı ve kapatılmalıdır; bu iş iki günü geçmemelidir (Ahi Evran Üniversitesi). Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de sıkıştırma ve kapatmanın en fazla 48 saatte bitmesini ister (Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). MEB modülü, dolum günü işletmedeki diğer işlerin bırakılmasını ve tüm iş gücünün siloya verilmesini önerir (MEB).

Silo yeri yağmur suyunun akabileceği hafif eğimli bir yer olmalı ve şerbet ya da gübre çukuruna yakın olmamalıdır (Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi). Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü yüzde 1-2 eğimli bir alan önerir (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). FAO ise siloyu sağlam bir zemine; ağaçlardan, su kaynaklarından, evlerden ve kanallardan uzağa kurmayı önerir (FAO). Bayburt, naylonun silajın hem altına hem üstüne serilmesini ister.

Katmanlar kaç cm olmalı?

Katman ne kadar inceyse silaj o kadar iyi sıkışır; uluslararası kaynaklar en fazla 15 cm önerir. Türkiye'deki kaynaklarda ve uygulamada daha kalın katmanlar görülür:

Kaynaklar: FAO, OMAFRA, Ankara Üniversitesi, MEB, Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi ve Yıldız ve ark., 2008.

Iowa State Üniversitesi, 6 inçlik (yaklaşık 15 cm) katmanın 12 inçlik (yaklaşık 30 cm) katmana göre daha yoğun silaj verdiğini belirtir (Iowa State Üniversitesi). OMAFRA'ya göre silo dolduktan sonra yapılan fazladan çiğneme, dolum sırasında ince katmanla yapılmayan sıkıştırmanın yerini tutmaz (OMAFRA).

Sıkıştırma için ne kadar traktör çalışmalı?

Sıkıştırma traktörü en az silaj makinesi kadar uzun çalışmalıdır (Iowa State Üniversitesi). OMAFRA'nın pratik kuralına göre yaş silajın tonu başına gereken sıkıştırma süresi (dakika), 18'in traktör ağırlığına (ton) bölünmesiyle bulunur (OMAFRA). Örneğin 5 tonluk traktör ton başına 3,6 dakika, 10 tonluk traktör 1,8 dakika çalışmalıdır. Hedef, mısır silajında fit küp başına 15 pound kuru maddeyi aşmaktır. Bu da metreküpte yaklaşık 240 kg kuru maddeye karşılık gelir (çeviri bizimdir).

Traktör silonun kenarlarını ve son kısmını iyi sıkıştıramaz. Bu yüzden kenarlar çalışanlar tarafından ayakla bastırılmalıdır (MEB). OMAFRA, beton duvarlı yatay siloların arkadan öne doğru, 1'e 4 eğimli bir kama biçiminde doldurulmasını önerir. Traktörün devrilmesine karşı da önlem alınmalıdır.

Silonun üstü nasıl örtülür ve ağırlıklanır?

Dolan silo vakit kaybetmeden güneşe dayanıklı, kalın bir naylon örtüyle kapatılır ve örtünün üstü ağırlıklanır (Ahi Evran Üniversitesi). Örtü, UV ışınlarına (güneşin morötesi ışınları) dayanıklı olmalıdır. Hava koşullarına ve hayvanların vereceği zarara da dayanmalıdır. Örtünün üzerinde sivri ya da kesici tabanlı ayakkabıyla yürünmemelidir.

• Örtü büyüklüğü: Naylon silonun her yanını örtmeli ve dört kenardan da 1-2 m taşmalıdır (MEB).
• Örtü kalınlığı: OMAFRA, oksijen geçirmeyen bir film ve UV korumalı, 6 mil (yaklaşık 0,15 mm) beyaz silaj naylonu önerir (OMAFRA).
• Ağırlık: Eski lastikler birbirine değecek şekilde dizilir; kenarlar toprak ya da kum torbalarıyla kapatılır (OMAFRA). Kum torbaları silo duvarının üstüne konmaz, çünkü silaj çöktükçe naylonun altında boşluk kalır.
• Toprak örtü: Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü önce naylonun üstüne 3-5 cm sap-saman serilmesini önerir. Bunun üstüne de 10-15 cm killi toprak atılır (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Toprakla örtmenin bir bedeli vardır. Erzurum'un Pasinler ilçesinde 47 işletmeyle yapılan ankette siloların yüzde 96'sı toprak üstü geçici siloydu (Yıldız ve ark., 2008). Örtünün üstüne 15-20 cm toprak seriliyordu. İşletmelerin yüzde 85'i silajın alt, üst ve kenarlarında bozulma ve küflenme gördüğünü söyledi. Her yem alımında örtüdeki toprak ve karın siloya karışması da silajı bozuyordu.

Yağmur suyunun silajla silo duvarı arasına akması da önlenmelidir. OMAFRA'ya göre duvar dibindeki silaj bu yüzden fazla ıslanır ve kötü fermente olur (OMAFRA). Örtülmeyen siloda kuru madde kaybı yüzde 30'u bulabilir. Örtünün etkisi Iowa State Üniversitesi'nin depolama kaybı tablosunda da görülür (Iowa State Üniversitesi):

Silo kapandıktan sonra da düzenli kontrol edin. Örtüdeki delik ve yırtıklar ne kadar erken bulunup kapatılırsa bozulma o kadar az olur (Ahi Evran Üniversitesi). FAO, silajın ısındığını fark ederseniz içeri hava girdiğini anlamanızı söyler (FAO).

Silo kaç gün sonra açılır?

Türkiye'deki kaynakların çoğu siloyu kapatıldıktan sonra en az 40-45 gün açmamayı önerir; uluslararası kaynaklar 1-2 ay bekletmeyi daha iyi bulur. MEB modülüne göre bu sürede silonun örtüsü açılmaz. Süre dolunca silonun bir kenarı açılarak kontrol yapılır (MEB).

Tablo Ahi Evran Üniversitesi, MEB, Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Ohio State Üniversitesi, FAO ve Ankara Üniversitesi kaynaklarından derlenmiştir.

Weiss'e göre mısır silajında pH (asitlik) ve asit düzeyleri 7-14 günde dengelenir (Ohio State Üniversitesi). Maya ve küf sayılarının dengelenmesi ise 60 güne kadar sürebilir. Weiss bu yüzden siloyu 1-2 ay hiç bozmamayı en iyi orta yol olarak görür. Bunun bir sonucu vardır: silaja ilk yıl başlayan işletme 13-14 aylık silaj hazırlamalıdır.

Açılan silonun yüzü nasıl yönetilir?

Silo dar bir yüzden açılır ve her gün en az 15 cm kalınlığında bir dilim alınır (OMAFRA). Hava, açık yüzden silaja girer ve küf, maya ve bakterilerin üremesine yol açar. Tüketim ne kadar yavaşsa bozulma o kadar artar. OMAFRA, sıcak ve nemli havada çok daha kalın dilim alınması gerektiğini vurgular. Yazları sıcak geçen Akdeniz, Ege ve Güneydoğu Anadolu'da yaz aylarında açılan silolarda bu uyarıyı özellikle dikkate alın.

Türkiye'deki kaynaklar da aynı ilkeyi söyler, ama rakamları farklıdır:

• Ahi Evran Üniversitesi: Silonun bir tarafından her gün yaklaşık 10 cm kalınlığında, yukarıdan aşağıya dik bir dilim alınır (Ahi Evran Üniversitesi).
• Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Ön yüzden dilimler hâlinde en fazla 2 günlük silaj alınır (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Ardından yüzey ıslak çuvalla örtülür ve hava almayacak şekilde naylonla yeniden kapatılır.
• FAO: Yalnızca 3-4 günde kullanacağınız kısmı açın ve yemlemeler arasında olabildiğince örtün (FAO).

Yüzü düzgün ve sıkı tutun. OMAFRA, kepçeyi silaja daldırıp yukarı kaldırarak silaj koparmamayı önerir. Bunun yerine yüz yukarıdan aşağıya kazınmalı ve silaj yere düşürülmelidir. Örtüyü de yalnızca gereken kadar açın.

Yüz genişliğini silo yapılırken sürünüze göre planlayın. Bir örnek hesap: 4 m genişliğinde, 2 m yüksekliğinde bir yüzden 15 cm dilim almak 1,2 m³ eder. MEB modülüne göre 1 m³ mısır silajı 650-750 kg gelir (MEB). Bu da günde 780-900 kg silaj demektir. Aynı modül 500 kg canlı ağırlıktaki ergin bir sığıra günde 20-25 kg silaj verilebileceğini yazar. Modül bunu her 100 kg canlı ağırlık için 4-5 kg olarak da verir. Yani bu yüz, 500 kg'lık yaklaşık 30-45 sığırın günlük silajına denk gelir (hesap bizimdir). Sürünüz daha küçükse daha dar ve alçak bir silo yapın. Hayvan başına günlük miktarı ayarlamak için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımız yol gösterir.

Kışı sert bölgelerde başka bir sorun çıkar. Erzurum'da Aralık, Ocak ve Şubat aylarında -30 ile -40 °C'de yaş silaj donar ve ancak kazma ya da baltayla koparılabilir (Yıldız ve ark., 2008). Koparılan silaj bir gece ahırda bekletilince ahır kokusu yeme siner ve hayvanlar silajı daha az yer. Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde silo yerini ve yüzün yönünü bu riske göre seçmek gerekir. Bu konuda il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzün önerisini alın.

İyi silaj nasıl anlaşılır?

İyi silaj zeytin yeşili renkte, hafif ekşi süt (laktik asit) kokuludur; yaprak ve sapları ayırt edilebilir (Ahi Evran Üniversitesi). Koyu kahverengi silaj aşırı ısınmış, siyah silaj çürümüştür. Küf, amonyak ya da tütün kokusu istenmez. Yapışkan, bulamaç hâline gelmiş silaj kötü silajdır.

Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü yaygın sorunları ve olası nedenlerini şöyle sıralar (Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü):

Küflü ya da bozulmuş silajı hayvanlarınıza vermeyin. Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, bozuk silajın gebe hayvanlarda yavru atmaya ve zehirlenmeye yol açabileceğini belirtir (Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Silaj yedikten sonra hayvanlarınızda bir rahatsızlık görürseniz veteriner hekiminize başvurun.

Silaja tuz ya da katkı eklemek gerekir mi?

Zamanında biçilen mısırda katkı maddesine gerek yoktur (Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Yonca, fiğ ve körpe mera otları ise zor silolanır ve şeker sağlayan katkılara ihtiyaç duyar (Ahi Evran Üniversitesi).

Tuz konusunda resmî kaynaklar birbiriyle çelişir. Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tuzun fermantasyonu geciktirdiğini yazar ve silaja tuz atılmasını önermez (Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ise ton başına 3-5 kg öğütülmüş kaya tuzu önerir. Bayburt, elle katılan tahıl kırmasının da sorun çıkarabileceğini belirtir: kırma silaja eşit dağılmazsa küflenme yapar ve fareleri çeker. Katkı kullanmadan önce il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışın.

Kaba yem planınızın geri kalanı için ipuçları ve yem bitkileri sayfalarımıza göz atabilirsiniz.