Kışın koyun ağılı nasıl olmalı? Havalandırma, yer ve altlık

Kışın iyi bir koyun ağılı sıcak değil, kuru ve havadar olmalıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı ağıl içinde bağıl nemin %75'i aşmamasını, ergin koyun başına 2,0 m² taban alanı ve 40–50 cm yemlik ayrılmasını önerir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Ağılı ısıtmak için pencereyi ve bacayı kapatmak kötü havayı ve solunum hastalığı riskini artırır.

Koyun ağılı nereye ve hangi yöne yapılmalı?

Ağıl, çevresine göre biraz yüksek, meyilli ve suyu iyi akan bir yere yapılmalıdır. Açık yüzü güneye, güneydoğuya ya da doğuya, kapalı yüzü kuzeye bakmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Taban suyu yüksek düz araziler, basık yerler ve dere yatakları seçilmemelidir. Bakanlığa göre böyle yerler ağıl içindeki nemi yükseltir ve kirli havanın birikmesini artırır.

Yer seçerken yol, su ve elektrik, meraya yakınlık, sel ve heyelan tehlikesi de hesaba katılır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Yakındaki mera bozulmuşsa mera ıslahı rehberimize göz atabilirsiniz.

Yağmur suyu tabana sızmasın diye ağılın çevresi iyi drene edilmeli ya da taban 20–30 cm yüksek yapılmalıdır. Taban, ön tarafa doğru %5–7 eğimli olmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Bölgeye göre kapalı mı, açık ağıl mı yapılmalı?

Bakanlığa göre Türkiye'nin büyük bölümü kapalı ağıl yerine, bir ya da birkaç duvarı kısmen veya tamamen açık ağıl tipine uygundur (Tarım ve Orman Bakanlığı). Özellikle İç ve Batı Anadolu'da ağılın soğuktan çok hâkim rüzgârdan ve yağıştan koruması yeterlidir (Pehlivan ve ark., 2021). Ankara Üniversitesi ders notuna göre içi donma noktasının üzerinde tutulan "ılık" ağıllar ancak çok soğuk bölgelerde, doğum döneminde kullanılır (Olgun, Ankara Üniversitesi).

Doğu Anadolu'nun en soğuk yaylaları için ayrı ölçü veren resmî bir kaynağa ulaşamadık. Bu bölgelerde ağıl yapmadan önce il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Ağılda koyun başına ne kadar taban alanı gerekir?

Bakanlık ergin koyun ve koç başına 2,0 m², 6–12 aylık toklu başına 1,4 m², 0–6 aylık kuzu başına 0,7 m² taban alanı ister (Tarım ve Orman Bakanlığı). Diğer kaynaklar daha dar aralıklar verir. Tablo Bakanlık, KOP rehberi ve İskoçya refah kuralları kaynaklarından derlenmiştir.

Alanı dar tutmak hastalık riskini artırır. Kars'ta 2006 doğum sezonunda 4 işletmede 823 kuzu izlendi (Gökçe ve Erdoğan, 2008). Metrekareye 2,6 kuzu düşen işletmede pnömoni (zatürre) oranı %1,27 oldu. Metrekareye 3,9 kuzu düşen işletmelerde bu oran %6,4'e çıktı.

Hayvan sayısı fazlaysa sürü portatif bölmelerle gebelik, yaş ve cinsiyete göre 50 başlık gruplara ayrılmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Kışın ağıl neden havalandırılmalı?

Çünkü kışın ağıldaki asıl tehlike soğuk değil, nem ve kirli havadır. Bakanlık, ağıl planlanırken soğuktan çok sıcaktan ve rutubetten korunmanın esas alınmasını ister (Tarım ve Orman Bakanlığı). Koyun kalın yünü sayesinde soğuktan pek etkilenmez; Bakanlığa göre –30°C'de bile vücut işlevlerini sürdürebilir.

Yapağı kalınlığı bu dayanıklılığı belirler. Alt kritik sıcaklık, hayvanın vücut ısısını korumak için fazladan enerji harcamaya başladığı sıcaklıktır. Bu sıcaklık, yaşama payı düzeyinde beslenen ve 50 mm yapağısı olan koyunda 9°C'dir (Ankara Üniversitesi, Hayvan Ekolojisi). Yapağı 100 mm olduğunda –3°C'ye iner.

Nem ise koyunun asıl düşmanıdır. Hayvanlardan yayılan sıcak ve nemli hava çatıdan ya da bacadan çıkamazsa içeride kalır. Hava soğuyunca su olarak altlığın üzerine düşer ve bakterilere uygun ortam yaratır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bakanlığa göre %75'in üzerindeki bağıl nemde hastalık yapan mikroorganizmalar hayvandan hayvana geçecek kadar uzun canlı kalabilir. Bakanlık bu yüzden açık bir kural koyar: ağılın içini ısıtmak için havalandırma asla kısıtlanmamalıdır.

Aşağıdaki değerler Bakanlık, KOP rehberi ve Kılıç ve ark. kaynaklarından alınmıştır.

Nemin sürekli %40'ın altında kalması da istenmez. Bakanlığa göre bu durum fazla toza ve solunum yolu enfeksiyonlarına yol açabilir.

Havasız ağıl koyunlarda zatürreye yol açar mı?

Evet, kötü hava solunum yolu hastalıklarına yakalanma riskini artırır. Bakanlığa göre sürüde öksürüğün sık görülmesi öncelikle ağılda havalandırma sorununa işaret eder (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bakanlık pnömoniyi önlemek için dört önlem sayar: ağıla kapasitesi kadar hayvan koymak, zemini kuru tutmak, farklı yaştaki hayvanları karıştırmamak ve iyi havalandırmak.

Bursa'nın Yenişehir ilçesinde Şubat–Haziran 2016'da bir deneme yapıldı (Pehlivan ve ark., 2021). Havalandırma bacası olmayan 70 m²'lik kapalı yığma ağılda amonyak ortalaması 15,0 ppm ölçüldü. Bir yüzü tamamen açık tünel tipi ağılda bu değer 6,4 ppm'di. Yığma ağıldaki kuzuların %30'u öldü, tünel ağılda ölüm olmadı. Hastalık Mart başında başladı; incelemeye gönderilen bir kuzuya pnömoni tanısı kondu. Her ağılda yalnızca 20 kuzu vardı, yani sonuç tek bir işletmeye aittir.

Amonyak, dışkının ayrışmasıyla oluşan keskin kokulu ve tahriş edici bir gazdır (Penn State). Bursa'da doğal havalandırmalı başka bir ağılda Mayıs 2014'te ölçüm yapıldı (Kılıç ve ark., 2017). Çıkış açıklığında amonyak ortalaması 15 ppm, en yüksek değer 38 ppm oldu. Sabah erken ve gece geç saatlerde 20 ppm sınırı aşıldı.

Penn State'e göre yetersiz havalandırmanın üç işareti vardır: keskin amonyak kokusu, duvar ve tavanda yoğuşma, hayvanlarda sık öksürük ve burun akıntısı (Penn State). Öksürük ya da burun akıntısı gördüğünüzde veteriner hekiminize başvurun. Tanıyı koymak, ilacı ve dozu belirlemek veteriner hekimin işidir.

Ağılın havalandırması nasıl sağlanır?

Doğal havalandırmada temiz hava yan duvarlardaki açıklıklardan girer, ısınan nemli hava çatıdan ya da bacadan çıkar. Bakanlığa göre çıkış, hava girişinden en az 1,5 m yukarıda olmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bacalar çatı mahyasından en az 50 cm yükseğe çıkarılmalıdır. Çatı eğimi doğal havalandırma için en az %26 olmalıdır (KOP rehberi). Soğuk tip ağıllarda çatıda en az 15 cm genişliğinde mahya açıklığı bırakılır (Olgun, Ankara Üniversitesi).

Bakanlık her küçükbaş hayvan için 4,0 m³ hava hacmi hesaplanmasını ister. Duvarlar 200 başa kadar olan ağıllarda 3,0–3,5 m, daha büyüklerde 3,5–4,0 m yüksek olmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Tekirdağ'da incelenen ağılların %72'sinde koyun başına hava hacmi önerilen 3,0–4,0 m³'ün altındaydı (Kocaman ve Günal, 2007).

Pencere alanı için kaynaklar farklı oranlar verir. Tablo Bakanlık ve Kocaman ve Günal kaynaklarına dayanır.

Tekirdağ'da incelenen 18 ağılın hiçbirinde pencere alanı yeterli değildi; oran %0,50 ile %3,4 arasındaydı (Kocaman ve Günal, 2007). Ağılların yalnızca %11'inde hava çıkış bacası vardı.

Cereyan ise havalandırmayla karıştırılmamalıdır. Bakanlığa göre hava cereyanı vücut ısısını aniden düşürür ve strese yol açar. Bu yüzden pencereler zeminden 2–2,5 m yükseğe, vasistaslı ve çoğunlukla güney cephesine yapılmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). İskoçya kurallarına göre hava koyun boyunun üstünde serbestçe dolaşmalı, koyun hizasında cereyan olmamalıdır (İskoçya refah kuralları).

Baca kesitinin taban alanına oranı için kaynaklar birbirinden çok farklı rakamlar veriyor. Baca ölçüsünü il müdürlüğünüzle ya da bir ziraat mühendisiyle, ağılınızın projesine göre belirleyin.

Yemlik ve suluk ne uzunlukta olmalı?

Bakanlık koyun başına 40–50 cm, kuzu başına 20–30 cm yemlik uzunluğu önerir. Yemlik yerden 30–40 cm yüksek olmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Yemlik kısa kalırsa bazı hayvanlar yeterince yem yiyemez (Olgun, Ankara Üniversitesi). Tablo Bakanlık, KOP rehberi ve Olgun kaynaklarından derlenmiştir.

Kış kırkımı yapılmış koyunlarda taban alanı %10 azaltılabilir, ama yemlik uzunluğu azaltılmamalıdır (İskoçya refah kuralları).

Suluklar koyunların dinlenme yerine konmamalı, yemliklerden en az 25–30 m uzakta olmalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Aksi hâlde dinlenme yeri çamurlaşır ve koyunlar ağızlarında taşıdıkları yemle suyu kirletir. Suluk, soğukta donma riskini azaltacak biçimde yerleştirilmelidir. Küçük kuzuların içine düşüp boğulamayacağı şekilde de yapılmalıdır (İskoçya refah kuralları).

Kış yemini de ağılın yanında depolamanız gerekir. Bakanlık 1,5 kuzulu koyun başına üç aylık depo ihtiyacını 0,5 m³ balyalı kuru ot, 0,7 m³ silaj, 0,2 m³ kesif yem ve 0,4 m³ sap olarak verir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Kaba yem için kıraç tarlanız varsa korunga ekimi, sulu tarlanız varsa silajlık mısır verimi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ağıla ne kadar altlık serilmeli?

Bakanlık bir aylık barındırma için koyun başına 25 kg sap ya da talaş hesaplanmasını önerir (Tarım ve Orman Bakanlığı). KOP rehberi 12 haftalık barındırma için koyun başına 75 kg verir; iki kaynak aynı miktarı söyler (KOP rehberi).

Altlık, zemini kuru tutar ve hayvandan zemine ısı kaybını azaltır (Kocaman ve Günal, 2007). Bakanlığa göre Türkiye'deki ağıllarda eksik altlık ve yetersiz drenaj yüzünden zemin sürekli ıslak kalıyor. Bu yüzden küçükbaş hayvanlarda %20'ye varan oranlarda topallık (ayak hastalıkları) bildiriliyor (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bakanlık, ileri gebe koyunlar ve yeni doğan kuzular için kuru altlığı sağlığı korumada "en ucuz ve en etkili ilaç" olarak tanımlar.

Zeminde en çok sıkıştırılmış toprak tercih edilir. Bakanlık ıslaklığı artıran beton zeminlerden kaçınılmasını ister. Izgara zeminde ise altta biriken gübre ve idrardan çıkan amonyak koyunları rahatsız eder; ızgara altı sık boşaltılmalıdır.

Altlığın ne sıklıkla değiştirildiği de önemlidir. Kars'taki çalışmada kuzu bölmelerine kurutulmuş gübre serilip ayda bir ya da daha seyrek değiştirilen işletmelerde pnömoni oranı %5,53'tü (Gökçe ve Erdoğan, 2008). Kuru ot ya da saman serilip 3–4 günde bir değiştirilen işletmede oran %2,83'tü. Ancak bu fark istatistik olarak anlamlı bulunmadı. Doğum döneminde düzenli taze altlık özellikle önemlidir (İskoçya refah kuralları).

Kuzulama bölmesi nasıl hazırlanır?

Kuzulama bölmesi ağılın en sıcak, rüzgâr tutmayan yerine kurulur (KOP rehberi). Kaynakların çoğu doğum yapacak her 10 koyun için bir bölme önerir. Tablo Bakanlık, KOP rehberi, Olgun ve Teagasc kaynaklarına dayanır.

Bakanlığa göre koyun, analık davranışına ve kuzunun gücüne göre bireysel bölmede 4–24 saat tutulur. Sonra kuzusuyla birlikte analı-kuzulu bölmeye geçer (Tarım ve Orman Bakanlığı). Doğum bölmesinin zemini kuru ve temiz altlıkla örtülmelidir. Bakanlığa göre bu altlık, mikropların yeni doğan kuzuya ağız ve göbek kordonu yoluyla geçmesini önlemede hayati önemdedir.

Kuzu bölmesinde bol altlık, iyi havalandırma ve 12–18°C sıcaklık aranır; rahatsız edici hava akımı olmamalıdır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Sekiz haftalıktan küçük kuzuları cereyandan korumak için seyyar paravan kullanılabilir. Doğum bölmelerine bitişik ayrı kuzu bölmeleri kuzu ölümlerini azaltır (Olgun, Ankara Üniversitesi). Teagasc, bireysel bölmelerin grup bölmeleriyle aynı çatı altında ve onlara yakın olmasını önerir (Teagasc).

Kars'taki çalışmada izlenen dört işletmenin hiçbirinde doğum bölmesi kullanılmıyordu; doğumlar ağılda, sürünün içinde oluyordu (Gökçe ve Erdoğan, 2008).

100 koyunluk bir ağıl için örnek hesap nasıl yapılır?

Aşağıdaki hesap bize aittir: Bakanlığın birim değerleri 100 ergin koyunla çarpılmıştır, kuzular dahil değildir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Doğum bölmesi sayısı KOP rehberinden alınmıştır (KOP rehberi).

Bakanlığa göre ağılın genişliği en fazla 12 m olmalı, uzunluğu hayvan sayısına göre artırılabilir.

Kışa girmeden ağılda neler kontrol edilmeli?

Kışa girmeden aşağıdaki maddeleri gözden geçirin. Maddeler yukarıdaki kaynaklara dayanır.

1. Duvar ve tavanda yoğuşma ya da damla izi arayın; varsa hava çıkışı yetersizdir.
2. Sabah ağıla ilk girdiğinizde keskin amonyak kokusu alıyorsanız havalandırmayı artırın.
3. Pencereleri ve bacayı soğuk diye kapatmayın; cereyan yapıyorsa açıklığı koyun boyunun üstüne alın.
4. Koyun başına ayda 25 kg sap ya da talaş stoklayın ve ıslanan altlığı yenileyin.
5. Yemlik uzunluğunu hayvan sayısıyla karşılaştırın; koyun başına 40–50 cm düşüyor mu bakın.
6. Sulukların dinlenme yerinden uzakta olduğunu ve donmaya karşı korunduğunu kontrol edin.
7. Doğum bölmelerini kuzulamadan önce kurun ve altlıklayın.
8. Büyük sürüyü gebelik, yaş ve cinsiyete göre 50 başlık gruplara ayırın.
9. Öksürük, burun akıntısı ya da topallık görürseniz veteriner hekiminize başvurun.

Hayvan bakımı ve beslemeyle ilgili diğer rehberler için hayvancılık sayfamıza göz atabilirsiniz.