Buzağı nasıl beslenir? Ağız sütünden sütten kesime ilk haftalar

Buzağıya doğumdan sonraki ilk 1 saatte canlı ağırlığının %5'i kadar (yaklaşık 2–2,5 litre) ağız sütü, 6 saat sonra bir o kadar daha verilir. İlk 3 gün ağız sütüyle beslenir. 4. günden sonra her 10 kg canlı ağırlık için günde 1 litre süt verilir, başlangıç yemi ve su önüne konur. Kuru ot 22. günden sonra eklenir (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Buzağı doğumdan sütten kesime kadar nasıl beslenir?

Buzağı önce ağız sütüyle, sonra süt ya da buzağı mamasıyla beslenir; katı yemlere adım adım geçilir ve yem tüketimi yeterli olunca sütten kesilir. Aşağıdaki adımlar Tarım ve Orman Bakanlığı'nın buzağı besleme programından alınmıştır (Tarım ve Orman Bakanlığı).

1. İlk 1 saat: Canlı ağırlığın %5'i kadar ağız sütü verin; bu yaklaşık 2–2,5 litredir. En iyisi ilk 20 dakikada vermektir.
2. İlk emzirmeden 6 saat sonra: Yine canlı ağırlığın %5'i kadar ağız sütü verin.
3. İlk 3 gün: Günde 3 öğün, her öğünde canlı ağırlığın %6'sı kadar ağız sütü verin. Bir öğünde bundan fazlası ishale yol açabilir.
4. 4. günden 3. haftanın sonuna kadar: Her 10 kg canlı ağırlık için günde 1 litre süt ya da buzağı maması verin. Sabah ve akşam iki öğüne bölün. Başlangıç yemine günde 10–20 gramla başlayın ve serbest bırakın. Temiz suyu serbest verin.
5. 22. günden sütten kesime kadar: Süt miktarı aynı kalır. Başlangıç yemi, kaliteli kuru ot ve su serbesttir.
6. Sütten kesim: Buzağı canlı ağırlığının %1'i kadar başlangıç yemi yemeye başlayınca bir hafta tek öğün süt verin. İkinci hafta sütü kesin.

Tablodaki süt ve ağız sütü 38 °C'de verilir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Örnek: 40 kg doğan bir buzağı için 4. günden sonra günde 4 litre süt düşer; bu, öğün başına 2 litredir.

Ağız sütü ne zaman ve ne kadar verilir?

Ağız sütü (kolostrum, doğumdan sonra salgılanan ilk süt) mümkün olan en kısa sürede verilir. Bakanlık belgesi, ilk 6 saatte buzağının canlı ağırlığının %10'u kadar kaliteli ağız sütü almasını ister (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Acele etmenin nedeni bağışıklık maddelerinin emilimidir. Ağız sütündeki IgG (bağışıklık maddesi) bağırsaktan yalnızca doğumdan sonraki ilk birkaç saatte etkin biçimde emilir. 24. saatin sonunda emilim %0'a kadar düşer (Tarım ve Orman Bakanlığı). Penn State Üniversitesi'ne göre bağırsağın emme gücü ilk 6 saatte ortalama üçte bir azalır (Penn State Extension).

Kaynaklar miktarı farklı biçimlerde verir, ama hepsi ilk saatlerde bol ağız sütünü öne çıkarır:

Tablo Tarım ve Orman Bakanlığı, Karslı ve Evci, Başer ve Penn State Extension kaynaklarından derlenmiştir. Karslı ve Evci, bu miktarın doğumdan sonraki 12 saat içinde verilmesi gerektiğini vurgular (Karslı ve Evci, 2018).

Ağız sütünü sağıp biberonla vermek daha güvenlidir. Memeden emen buzağının ne kadar ve hangi kalitede ağız sütü içtiği bilinemez (Tarım ve Orman Bakanlığı). Ağız sütünden önce, onunla birlikte ya da hemen sonra başka bir ürün verilmemelidir (Tarım ve Orman Bakanlığı).

İyi ağız sütü nasıl anlaşılır?

Kaliteli ağız sütü krema kıvamında, koyu renkli ve litresinde en az 50 g IgG içeren süttür (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bunu çiftlikte ölçmek için Brix refraktometresi ya da dansimetre (yoğunluk ölçer) kullanılır. Brix değeri en az %22 ya da oda sıcaklığında yoğunluğu en az 1050 olan ağız sütü kaliteli kabul edilir (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Bu derecelendirme Bakanlık belgesindeki tablodan alınmıştır (Tarım ve Orman Bakanlığı). IgG'si 50 g/L'nin altındaki ağız sütü ilk 24 saatte değil, 2.–4. günlerde verilmelidir. Mastitisli ya da antibiyotik içeren süt buzağıya içirilmez (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Artan kaliteli ağız sütü saklanabilir. Buzdolabında (4 °C) 24 saate kadar bekletilebilir. Derin dondurucuda (-18 °C) 1–2 kg'lık porsiyonlarla 1 yıla kadar saklanabilir. Donmuş ağız sütü 40–45 °C'de çözülür; 49 °C ve üzerinde çözmek kaliteyi bozar. Çözülen ağız sütü yeniden dondurulmaz (Tarım ve Orman Bakanlığı).

İlk 3 günden sonra buzağıya ne kadar süt verilir?

Genel kural, günde canlı ağırlığın en az %10'u kadar süt ya da buzağı mamasıdır; bu, her 10 kg canlı ağırlık için 1 litre demektir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bakanlık belgesi bu konuda cimri davranılmamasını ister. Belgeye göre son dönemde birçok işletme buzağıya içebildiği kadar süt vermeyi tercih ediyor.

Sert ve Polat Açık'ın derlemesi daha ayrıntılı bir oran verir. İlk iki hafta doğum ağırlığının %10'u, 3. hafta %10–12'si kadar süt ya da mama verilir. Sonraki haftalarda oran kademeli olarak %10'a ve %8'e düşürülür ve buzağı sütten kesilir. Süt sabah ve akşam iki öğünde içirilir (Sert ve Polat Açık, 2020).

Aynı derleme, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün doğum ağırlığına göre hazırladığı 5 haftalık programı aktarır. Değerler günlük litredir (Sert ve Polat Açık, 2020):

Bu, 5 haftada sütten kesen erken bir programdır. Bakanlık programı ise yaşa değil yem tüketimine bakar ve sütü daha uzun sürdürebilir.

Kaynaklar yüksek süt miktarının iki yüzünü de yazar. Başer'in (2016) derlemesine göre, ülkemizde yaygın olan canlı ağırlığın %10'u kadar süt, buzağının gelişimi için yetersiz kalıyor. Öte yandan sınırsız süt verildiğinde buzağı katı yeme geç geçiyor ve rumen (işkembe) gelişimi gecikiyor (Başer, 2016). Penn State Üniversitesi, tam sütün günde canlı ağırlığın yaklaşık %10–12'si kadar verilmesini önerir (Penn State Extension).

Sütün sıcaklığı da önemlidir. Süt taze ve vücut sıcaklığında (38 °C) olmalıdır. Buzağılar, vücut sıcaklığından 2–3 °C düşük süte bile çok hassastır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Süt miktarında ve kalitesinde ani değişiklik yapılmamalı, öğünler eşit aralıklarla verilmelidir (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Soğuk yörelerde süt miktarına dikkat edin. Bakanlık belgesine göre hava sıcaklığı 10 °C'nin altına düştüğünde buzağıya ek süt ya da mama verilmelidir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bu eşik, kışı sert geçen Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da kış boyunca sık aşılır. Ek miktarı veteriner hekiminizle ya da il veya ilçe tarım müdürlüğünüzle belirleyin; buna dair bir rakam veren resmî kaynağa ulaşamadık.

Süt ikame yemi (buzağı maması) seçerken nelere bakılır?

Süt ikame yemi, sütün yerine suyla karıştırılarak içirilen toz yemdir. Penn State Üniversitesi'ne göre bu yemler %20–28 ham protein içerir; en yaygını %20–22'dir. Ham yağ %10–28 arasındadır ve en yaygın değer %20'dir (Penn State Extension). Penn State'e göre mamayı karıştırmak için yaygın olarak önerilen su sıcaklığı 43–49 °C'dir. Karışımın katı madde oranı %12,5'i aşarsa ve su kısıtlıysa ishal riski artar (Penn State Extension).

Başer, özellikle bitkisel protein içeren mamaların ince bağırsak gelişimini yavaşlatabildiğini yazar. Ona göre mama gerçek sütün yerini tam tutmaz, ama daha ucuz olduğu için tercih edilir (Başer, 2016). Mama ağız sütünden hemen sonra ya da 7–10 günlük yaştan sonra başlanabilir (Sert ve Polat Açık, 2020). Hasta ya da mastitisli memeden gelen atık süt verilecekse mutlaka pastörize edilmelidir (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Buzağı başlangıç yemine ne zaman geçilir?

Başlangıç yemi ilk haftada önüne konur: Bakanlık programı 4. günden itibaren günde 10–20 gramla başlatıp yemi serbest bırakır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Penn State Üniversitesi de kuru yem karmasının 3 günlük yaşta önüne konmasını önerir (Penn State Extension).

Erken başlamanın nedeni rumen gelişimidir. Buzağının içtiği süt rumene uğramadan doğrudan şirdene gider. Bu yüzden süt, ne kadar besleyici olsa da rumeni geliştirmez (Tarım ve Orman Bakanlığı). Rumen papillaları (iç yüzeydeki besin emen çıkıntılar) en çok sütle birlikte tahıl ya da başlangıç yemi alan buzağılarda gelişir. En az gelişme yalnız sütle beslenenlerde görülür (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Başlangıç yemi seçerken şunlara bakın:

• Protein: Başer'e göre ham protein %18–20 olmalıdır (Başer, 2016). Penn State, kuru madde esasına göre %18 önerir (Penn State Extension).
• Yapı: Toz yemlerden kaçının. Çok ince öğütülmüş tahıl isteksiz yenir, öksürtebilir ve papilla gelişimini iri kırılmış tahıl kadar desteklemez (Tarım ve Orman Bakanlığı).
• Alıştırma: Yem yemekte isteksiz buzağının ağzına, alışana kadar günde birkaç kez bir avuç yem koyun (Tarım ve Orman Bakanlığı).
• Süt-yem dengesi: Buzağıya gereğinden fazla süt içirip kuru yeme ilgisini azaltmayın (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Yemliklerin üstünü kapatın. Yağışlı mevsimlerde açık yemlikteki yem ıslanır ve küflenir (Karslı ve Evci, 2018). Bakanlık belgesine göre 2 aylıktan sonra başlangıç yeminin yerine, bir alıştırma programıyla daha ekonomik olan buzağı büyütme yemine geçilir (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Buzağıya kuru ot ne zaman verilir?

Kaliteli kuru ot, üç haftalıktan sonra buzağının önüne yiyebileceği kadar serbest konur (Tarım ve Orman Bakanlığı). Başlangıç yemi papillaları geliştirir; kaba yem ise rumenin kaslarını güçlendirir. Süte ek olarak yalnız başlangıç yemi ya da kesif yem yiyen buzağılarda 5–6. haftadan sonra asidoz tipi sindirim sorunları çıkabilir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Penn State de tamamı pelet başlangıç yemi kullanılıyorsa asidozu önlemek için 5–6 haftalıkta kaba yem verilmesini önerir (Penn State Extension).

Hangi otu vereceğiniz de önemlidir. Bakanlık belgesine göre araştırmalar, buzağıda çayır, yulaf, arpa ve buğday kuru otunun rumeni yoncadan daha iyi geliştirdiğini gösteriyor. Yonca verecekseniz, %10 çiçeklenmede biçilmiş yoncayı tercih edin (Tarım ve Orman Bakanlığı). Belge, ishale yol açanın erken biçilen yoncadaki yüksek oksalik asit olduğunu yazar. Kendi yoncanızı yetiştiriyorsanız biçim zamanı için yonca yetiştiriciliği rehberimize bakın.

Üç şeyden kaçının (Tarım ve Orman Bakanlığı):

• Saman: İşkembede çok yer kaplar, kesif yem tüketimini sınırlar ve gelişme geriliğine yol açar.
• Silaj: Mümkünse 3 aylıktan önce verilmemelidir; yüksek nemi kuru madde tüketimini sınırlar.
• Otlatma: Silaj gibi, mümkünse 3 aylıktan önce yapılmamalıdır.

Buzağı büyüyüp meraya çıkacaksa otlağın durumu için mera ıslahı rehberimize göz atabilirsiniz.

Buzağıya su ne zaman verilir?

Temiz su ilk hafta içinde serbest verilmeye başlanır: Bakanlık programında 4. günden, Penn State ve Başer'de 3. günden itibaren (Tarım ve Orman Bakanlığı, Penn State Extension, Başer, 2016). Bakanlık belgesi buzağının önünde her zaman içilebilir temiz su bulunmasını ister.

Su, yem tüketimini doğrudan etkiler. Cornell Üniversitesi'nin aktardığı bir karşılaştırmada serbest su verilen buzağılar, su verilmeyenlerden ilk 4 haftada %45 daha fazla başlangıç yemi tüketti (Cornell Üniversitesi). Cornell'e göre buzağı, tükettiği her 1 libre kuru madde için en az 4 libre su içmelidir. Yani 1 kg kuru maddeye en az 4 kg su düşer.

Yaz sıcağında suya ayrıca dikkat edin. Bakanlık belgesine göre buzağılar hava 26 °C'nin üzerine çıktığında ek suya ihtiyaç duyar (Tarım ve Orman Bakanlığı). Yazı uzun ve sıcak geçen Güneydoğu Anadolu, Akdeniz ve Ege'de suluğu gün içinde sık kontrol edin. Belge sıcak havalarda gölgelik kurmayı ve taze soğuk su sunmayı da önerir.

Buzağı ne zaman sütten kesilir?

Sütten kesimde yaş değil, buzağının yediği başlangıç yemi ve canlı ağırlığı ölçüt alınır (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bakanlık belgesi 60 günlük yaşı sabit sınır saymaz. Kaynakların ölçütleri şöyledir:

Tablo Tarım ve Orman Bakanlığı, Başer ve Penn State Extension kaynaklarından derlenmiştir. Başer, ancak en az 750–1000 g başlangıç yemi tüketiminin sütten kesilen buzağının enerji ihtiyacını karşılayabildiğini yazar (Başer, 2016).

Gelişimi de takip edin. Bakanlık belgesine göre ortalama 40 kg doğan bir buzağının 60 günün sonunda 100 kg'ı geçmesi hedeflenir. 60 günde doğum ağırlığını en az iki katına çıkaramayan buzağıya süt vermeye devam edilir. Canlı ağırlığının %1'inden az yem yiyen buzağıya da süt kesilmez (Tarım ve Orman Bakanlığı).

Sütten kesim buzağı için ağır bir strestir. Bu dönemde şunlara uyun:

• Yemi değiştirmeyin: Kesim sırasında verilen kesif yemi değiştirmeyin; buzağıyı taşımayın ve boynuz köreltme gibi strese sokan işleri bu sırada yapmayın (Tarım ve Orman Bakanlığı).
• Gerekirse erteleyin: İşletmede sağlık sorunu varsa ya da hava kötüyse sütten kesimi erteleyin (Tarım ve Orman Bakanlığı).
• Bir hafta aynı düzen: Sütten kesimden sonraki 1 hafta aynı başlangıç yemine devam edin. Sonra başlangıç ve büyütme yemini karıştırarak kademeli geçin (Başer, 2016). Cornell de buzağının sütten kesimden sonra en az 1 hafta aynı ortamda tutulmasını önerir (Cornell Üniversitesi).

Bakanlık belgesine göre buzağı ölümleri, sütten kesilip tamamen yeme geçilen dokuzuncu haftada yeniden artıyor (Tarım ve Orman Bakanlığı). Bu yüzden kesimden sonraki haftalarda buzağıyı yakından izleyin.

Buzağı beslenirken hangi hatalar ölüme yol açar?

En sık hata, ağız sütünü geç ya da az vermektir. Bakanlık belgesine göre ülkemizde buzağı ölümleri kabul edilebilir düzeyin yaklaşık iki katıdır (%10). Bunun ana nedenlerinden biri, buzağıya zamanında yeterli kaliteli ağız sütü verilmemesidir (Tarım ve Orman Bakanlığı). Aynı belgeye göre ölümlerin %76,2'si doğumu izleyen ilk beş haftada oluyor.

Besleme sırasında şu hatalardan kaçının (Tarım ve Orman Bakanlığı):

• Kova ve geniş delikli emzik: Yerdeki kovadan ya da geniş delikli emzikle içirilen sütün bir kısmı pıhtılaşmadan bağırsağa geçer ve ishale zemin hazırlar. Kova yerine biberon kullanın ve buzağıyı anne emme pozisyonunda besleyin.
• Soğuk ya da bozuk süt: Belge bunu ishalin enfeksiyon dışı nedenleri arasında sayar.
• Kirli ekipman: Her öğünden sonra biberon, kova ve emzikleri temizleyip dezenfekte edin.
• Sık değişen bakıcı: Buzağının bakım ve beslemesini mümkünse tek kişi yapsın. Karslı ve Evci de bakıcıların eğitilmesini ve sık değiştirilmemesini ister (Karslı ve Evci, 2018).

Buzağınız ishal olur, öksürür ya da süt içmezse veteriner hekiminizi arayın. Bakanlık belgesi, ishalleri önlemek ve salgınları tedavi etmek için veteriner hekimin hazırladığı programa uyulmasını ister (Tarım ve Orman Bakanlığı). İlaç ve tedaviyi kendiniz belirlemeyin. Annenin gebelik sonu beslemesi de ağız sütünü etkiler (Tarım ve Orman Bakanlığı). İneğin rasyonu için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza, diğer konular için hayvancılık sayfamıza bakabilirsiniz.