Kuzu nasıl beslenir? Ağız sütünden sütten kesime ilk haftalar

Kuzu doğar doğmaz annesini emip ağız sütü (kolostrum) almalıdır. İlk 24 saatte kilogram başına 200 ml ağız sütü hedeflenir (FAS). En geç 2 haftalıkken kuru ot ve karma yeme alıştırılır (Ertuğrul, Ankara Üniversitesi). Türkiye'de kuzular genellikle 2,5 ay annesini emer ve gruplar hâlinde sütten kesilir (Ertuğrul).

Bu yazı sağlıklı kuzunun beslenmesini anlatır. Kuzu emmiyorsa, halsizse, ishal olduysa ya da öksürüyorsa ilaç denemeyin; vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurun.

Doğumdan sütten kesime kuzu adım adım nasıl beslenir?

Kuzu beslemesi dört aşamada ilerler: ağız sütü, süt, yeme alıştırma ve aşamalı sütten kesim. Aşağıdaki sıra Ankara Üniversitesi ders notlarına ve hakemli dergilerdeki çalışmalara dayanır; her adımın ayrıntısı aşağıdaki bölümlerde kaynaklarıyla verilmiştir.

1. Doğumdan hemen sonra ağız sütü: Kuzunun annesini emip yeterince ağız sütü alması sağlanır (Ertuğrul). İlk öğün kilogram başına 50 ml, 24 saatlik toplam kilogram başına 200 ml olmalıdır (Teagasc).
2. İlk iki hafta süt: Kuzu gün içinde annesini sık sık ve az az emer (Koyuncu ve Duymaz, 2017). Annesiz kuzular çok sütlü koyunlara emzirtilir ya da yapay olarak beslenir (Ertuğrul).
3. En geç 2. haftada kaba yem ve karma yem: Önce kaliteli kuru ot ya da kuru yonca, ardından karma yem verilir (Ertuğrul).
4. 2-3. haftadan itibaren temiz su: Süte ek olarak kaba yem, kesif yem ve temiz su konur. Kesif yem, tane yem ve küspe ağırlıklı yoğun yemdir; karma yem de bu gruptadır. Bu beslenme işkembenin (rumen) gelişmesini sağlar (Ankara Üniversitesi).
5. Aşamalı sütten kesim: Emzirme aralıkları açılarak kuzular sütten kesilir; 21. günden önce kesilmez (Ankara Üniversitesi).
6. Kesimden sonra meraya geçiş: Kuzu sütten kesimden bir hafta sonra meraya çıkarılabilir, ancak alıştırma yemi ve iyi kaba yem verilmeye devam edilir (Ankara Üniversitesi).

Yeni doğan kuzu ne zaman ve ne kadar ağız sütü almalı?

Kuzu ağız sütünü doğumdan sonra mümkün olan en kısa sürede almalıdır. Koyunculuk ders notlarına göre en geç 72. saate kadar içirilmelidir (Ertuğrul). Uludağ Üniversitesi'nden Koyuncu ve Duymaz ise ilk 18 saati vurgular (Koyuncu ve Duymaz, 2017). Kuzu emer emmez kanındaki koruyucu maddeler (immünoglobulinler) ilk saatte hızla yükselir ve yaklaşık 24. saatte zirve yapar (Koyuncu ve Duymaz, 2017).

Miktar için Türkçe kaynaklarda kilogram başına bir ölçüye ulaşamadık. İrlanda'nın Teagasc kurumu ve İskoçya'nın FAS kurumu aynı kuralı verir. Aşağıdaki tablo bu iki kaynaktan derlenmiştir (Teagasc, FAS).

Örnek bir hesap yapalım. 4 kg doğan bir kuzu için bu kural her öğünde 200 ml, ilk 24 saatte toplam yaklaşık 800 ml ağız sütü eder (4 × 50 ve 4 × 200).

İnek ağız sütü koyununkinden daha seyrektir; bu yüzden miktar artırılır (FAS). Teagasc, kansızlığa karşı birkaç ineğin ağız sütünün karıştırılmasını da önerir (Teagasc). Artan koyun ağız sütü buz kalıplarında ya da dondurucu poşetlerinde saklanabilir (FAS). Isıtırken aşırı ısıtmayın; FAS'a göre fazla ısı koruyucu proteinleri bozar (FAS).

Ağız sütü neden bu kadar önemli?

Kuzu, hastalıklara karşı koruyucu antikorlar olmadan doğar. Annenin kanındaki antikorlar yavru zarından (plasenta) geçmez; kuzu bu korumayı yalnızca ağız sütünden alır (FAS). Yeni doğan kuzunun enerji deposu da sınırlıdır. Vücut sıcaklığını koruyup hayatta kalması için ağız sütüne hızla ulaşması gerekir (Koyuncu ve Duymaz, 2017).

Kayıplar ilk günlerde yoğunlaşır. Koyuncu ve Duymaz'ın derlemesine göre kuzuların yaklaşık yüzde 20'si sütten kesimden önce ölür. Bu kayıpların yüzde 80'i yaşamın ilk 10 gününde yaşanır (Koyuncu ve Duymaz, 2017). Yetersiz ağız sütü alan kuzuda ishal, zatürre (pnömoni) ve menenjit gibi sorunların görülme olasılığı artar (Koyuncu ve Duymaz, 2017).

İkiz doğuran koyunlara özellikle dikkat edin. Aynı derlemede aktarılan Merinos çalışmasında ikiz taşıyan koyunların yüzde 30'unun doğumdan sonra yetersiz ağız sütü ürettiği bildirilmiştir. Bu oran tekiz doğuranlarda yaklaşık yüzde 10'dur (Koyuncu ve Duymaz, 2017). Kuzunun yeterince emmediğinden şüpheleniyorsanız ağız sütünün mide sondasıyla verilmesi gerekebilir. Bu işlemi bilmiyorsanız veteriner hekimden destek alın.

Kuzu ilk haftalarda ne kadar süt içer?

Annesiyle kalan kuzu gün boyunca annesinden onlarca kez az miktarda süt emer (Koyuncu ve Duymaz, 2017). Altın ve arkadaşlarının aktardığı bir kaynağa göre emzirme süresince kuzuya 30-35 kg süt vermek yeterlidir (Altın ve ark., 2003).

Annesi ölen, emzirilmeyen ya da sütü yetmeyen kuzuların çok sütlü koyunları emmesi çoban tarafından sağlanmalıdır (Ertuğrul). Bu mümkün değilse ya da koyun sütü satılacaksa kuzu süt ikame yemiyle (kuzu maması) beslenebilir. Bu durumda kuzu yeterince ağız sütü aldıktan sonra, doğumdan 12-24 saat sonra annesinden ayrılır (Ankara Üniversitesi).

Yapay büyütülen kuzular için aşağıdaki program, Koyuncu ve Duymaz'ın derlemesinde bir kuzu ve oğlak büyütme rehberinden aktarılmıştır (Koyuncu ve Duymaz, 2017). Bu rehber Avustralya'da bir firmanın yayımladığı bir kaynaktır. Kullandığınız kuzu mamasının etiketindeki dozu esas alın.

Tablodaki ilk gün miktarı, kuzunun ağırlığına bakmayan sabit bir değerdir. Teagasc ve FAS'ın kilogram başına 200 ml kuralı çoğu kuzu için daha yüksek bir rakam verir. İlk gün ağız sütünü kuzunun ağırlığına göre hesaplayın.

İrlanda'da Teagasc'a göre yapay büyütülen genç kuzular günde üç-dört kez beslenmelidir. Sütün sürekli önünde durduğu serbest emzikli sistemlerde kuzu başına yaklaşık 13-15 kg süt tozu tüketilir. Doğru uygulanırsa kuzular genellikle 5 haftalıkken sütten (mamadan) kesilmeye hazırdır (Teagasc, 2026).

Kuzu ne zaman yem yemeye alıştırılır?

Kuzular en geç 2 haftalık yaştan itibaren yeme alıştırılmalıdır (Ertuğrul). Koyunlar meraya çıktıktan sonra kuzulara önce kaliteli kuru ot ya da, daha iyisi, kuru yonca verilir. Avluya ya da meraya çıkan kuzulara dönüşte önce su içirilir, sonra karma yem verilir (Ertuğrul). Kuru yonca yetiştirmek isterseniz yonca yetiştiriciliği rehberimize bakabilirsiniz.

Ertuğrul'un ders notları işletmede hazırlanabilecek iki karışım verir (Ertuğrul):

• 3 kısım yulaf ya da arpa kırması veya ezmesi ile 1 kısım ayçiçeği ya da keten tohumu küspesi.
• Yağlı tohum küspesi yoksa 1 kısım dane yem kırması veya ezmesi ile 1 kısım kepek, üzerine bir miktar tuz.

Miktar yavaş yavaş artırılır. Başlangıçta kuzu başına 30-40 g kesif yem verilir. Bu miktar her hafta 30-40 g artırılarak 150-200 g'a çıkarılır ve bu yemlemeye 1 yaşına kadar devam edilir (Ertuğrul).

Denemelerde daha yüksek miktarlar da kullanılmıştır. Aşağıdaki tablo üç kaynaktaki uygulamaları karşılaştırır: Ertuğrul, Şireli ve Tekel ve Altın ve arkadaşları.

Diyarbakır denemesinde kuzulara verilen karma yem kilogramda 2.500 kcal metabolik enerji ve yüzde 12 ham protein içeriyordu (Şireli ve Tekel, 2013). Emzirme dönemindeki kuzu yemi için resmî bir en az ham protein değerine ulaşamadık. Hazır yem alıyorsanız etiketteki besin değerlerini il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze veya bir zooteknistle birlikte değerlendirin.

Kuzuya su ne zaman verilir?

Kuzunun önüne 2-3 haftalıktan sonra, süte ek olarak kaba yem ve kesif yemle birlikte temiz su konmalıdır (Ankara Üniversitesi). Su, katı yemle birlikte işkembenin gelişmesine yardım eder. Ertuğrul da meradan dönen kuzulara karma yemden önce su içirilmesini önerir (Ertuğrul).

Emzirme dönemindeki kuzunun günlük su ihtiyacını litre olarak veren Türkçe bir kaynağa ulaşamadık. Güney Avustralya'nın koyunculuk rehberi sütten kesilmiş genç koyunlar için günde 2-4 litre, kuzulu koyunlar için 4-10 litre verir (SheepConnect SA). Aynı kaynağa göre süt veren bir hayvan, kuru bir hayvandan en az yüzde 50 daha fazla suya ihtiyaç duyar. Sıcakta ve kuru yemle beslenmede ihtiyaç artar (SheepConnect SA). Bu rakamlar Avustralya koşulları içindir; suyu kısıtlamayın, sulukları temiz ve dolu tutun.

Kuzu ne zaman sütten kesilir?

Türkiye'de kuzular genellikle 2,5 ay annelerini emer (Ertuğrul). Ancak sütten kesimde yaştan çok kuzunun gelişmesine ve yediği yeme bakılır. Ankara Üniversitesi ders notları 21. günden önce sütten kesmeyi önermez (Ankara Üniversitesi). Aşağıdaki ölçütler Ankara Üniversitesi, Altın ve arkadaşları ve Ertuğrul kaynaklarından alınmıştır.

Kuzuları tek seferde sütten kesmeyin. Doğumlar 5-6 hafta sürdüğü için ilk ve son doğan kuzular arasında 1,5 aya varan yaş farkı olur. Kuzuları gelişmelerine göre 2 ya da 3 gruba ayırıp 10 ya da 15 gün arayla sütten kesmek yerinde olur (Ertuğrul). Her grupta kesim, emzirme aralıkları yavaş yavaş açılarak yapılır (Ankara Üniversitesi).

Sütten kesim yaşı bölgelere göre nasıl değişir?

Sütten kesim yaşı yöreye, ırka ve koyun sütünün değerine göre değişir. Aşağıdaki tablo Altın ve arkadaşları, Şireli ve Tekel ve Ertuğrul kaynaklarına dayanır.

Ertuğrul, kuzuların toklu olarak satılmasından beklenen kazancın masrafları karşılamadığını yazar. Kuzuların iki yıl üst üste merada otlatılması, meradaki aşırı otlatma sorununu da ağırlaştırır (Ertuğrul). Merası zayıflamış işletmeler için mera ıslahı rehberimiz yol gösterebilir.

Erken sütten kesim kuzuya zarar verir mi?

Kuzu yeterince yem yiyorsa erken sütten kesim gelişmesini düşürmeyebilir; denemeler bunu gösteriyor. Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Koyunculuk Araştırma Enstitüsü, kuzuların sütten erken kesilmesinin besi performansını düşürmediğini bildirir. Canlı ağırlık artışının maliyeti ise düşer (Koyunculuk Araştırma Enstitüsü). Süt ikame yeminden erken kesimde canlı ağırlık artışı sağlanamamış, ancak maliyet önemli ölçüde azalmıştır.

Aydın'da 2001 yılında yapılan denemede kuzuların bir grubu yaklaşık 47 günlükken sütten kesilip serbest kuzu büyütme yemiyle beslendi. Diğer grup yaklaşık 4 ay (117 gün) annesini emdi ve günde 300 g yem aldı (Altın ve ark., 2003).

Erken kesimden sonraki yaklaşık 70 günde Kıvırcık koyunlardan 16 litre, Karya tipi koyunlardan 26 litre süt sağıldı (Altın ve ark., 2003). Deneme 37 kuzuyla yapılan tek bir çalışmadır. Kuzulara kesimden sonra yemin serbestçe verildiğini unutmayın.

Diyarbakır'daki İvesi denemesinde üç büyütme yöntemi karşılaştırıldı: yalnız ana sütü, ana sütüne ek yem, sağımdan sonra memede kalan süte ek yem. Yöntemler sütten kesim ve besi sonu ağırlığını istatistik olarak farklılaştırmadı (Şireli ve Tekel, 2013). Yazarlar, kalan sütle büyütmenin kuzunun gelişmesine olumsuz etki yapmadığını belirtir. Bu yöntemle daha fazla satılabilir süt elde edilebileceğini de eklerler.

Sütten kesilen kuzu nasıl beslenir?

Kuzu sütten kesimden bir hafta sonra meraya çıkarılabilir, ama meraya ek olarak alıştırma yemi ve iyi kaba yem verilmelidir (Ankara Üniversitesi). Alıştırma yemi (kuzu büyütme yemi) kesimden sonra bir hafta daha serbest verilir. Sonraki hafta geliştirme yemi ile büyütme yemi yarı yarıya karıştırılır; günlük yem tüketimi 250-300 g olabilir (Ankara Üniversitesi).

Kuzular 2 aylık yaştan sonra meradan yeterince yararlanmaya başlar. Ancak mera en iyi ihtimalle yalnız kaba yem ihtiyaçlarını karşılar; bu yüzden mera dönüşünde karma yem de verilmelidir (Ertuğrul). Ertuğrul, kuzuları loş ağıllarda dışarı çıkarmadan kaynamış buğdayla beslemenin onları yağlandırdığını belirtir. Bunun yerine kuzuların et bağlayacak biçimde büyütülmesini önerir.

Damızlık kuzu için hedefler bellidir. İyi bir damızlık kuzu 6 aylıkken 30-35 kg olmalı, günde 100-250 g canlı ağırlık kazanmalıdır (Ankara Üniversitesi). Damızlık fazlası erkek kuzular sütten kesimden sonra 2 ay yoğun besiye alınarak 16-20 kg'dan 30-35 kg'a çıkarılabilir (Ertuğrul).

Koyunun beslenmesi kuzuyu nasıl etkiler?

Kuzunun beslenmesi annenin karnında başlar. Fötüs gelişiminin üçte ikisi gebeliğin son 6 haftasında olur (Ankara Üniversitesi). Bu dönemde tekiz doğuracak koyuna günde yaklaşık 200 g, ikiz doğuracağa 300 g kesif yem verilmelidir. Doğumdan sonra tekiz kuzulayana günde 350 g, ikiz kuzulayana 650 g kesif yem takviyesi önerilir (Ankara Üniversitesi).

Koyunculuk Araştırma Enstitüsü de koç katımı ve gebeliğin son döneminde kaba yeme ek olarak 500-1500 g yoğun yem verilmesini önerir. Enstitüye göre bu, döl verimini ve kuzuların büyüme ve yaşama gücünü artırır (Koyunculuk Araştırma Enstitüsü). Aydın denemesindeki kuzuların doğum ağırlığı düşük çıkmıştı (2,81-2,94 kg). Yazarlar bunun başlıca nedenleri arasında gebeliğin son döneminde ek yem verilmemesini sayar (Altın ve ark., 2003).

Yem hesabında kuru madde ve kaba yem oranı gibi kavramlar için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımız fikir verebilir. Diğer rehberler için hayvancılık sayfamıza göz atın.