Yem bezelyesi nasıl yetiştirilir? Ekim, verim ve hasat

Yem bezelyesi (Pisum sativum ssp. arvense) en soğuk bölgemiz Doğu Anadolu'da bile kışlık, yani sonbaharda ekilebilir (Erkovan ve ark., 2020). Eskişehir'de ekim ayının ikinci yarısı ile kasım ayının ilk yarısında, metrekareye 80–100 tohumla ekim önerilir (Erkovan ve ark., 2020). Erzurum'da en yüksek ot ve tohum verimi 25 Eylül ekiminden alınmıştır (Kadıoğlu ve Tan, 2018).

Yem bezelyesi kışlık mı, yazlık mı ekilir?

İmkânınız varsa kışlık ekin: sonbaharda ekilen yem bezelyesi, serin dönemi daha uzun yaşadığı için yazlık ekimden daha verimli olur (Erkovan ve ark., 2020). Bezelye en iyi 13–18 °C arasında büyür (Erkovan ve ark., 2020). Yazlık ekimde ise gelişmesini sıcaklar gelmeden kısa sürede tamamlamak zorunda kalır (Erkovan ve ark., 2020).

2018'de yayımlanan bir çalışmaya göre ülkemizdeki tescilli yem bezelyesi çeşitleri kışlık olarak geliştirilmiştir (Kadıoğlu ve Tan, 2018). Doğu Anadolu'da ise yem bezelyesi çoğunlukla yerel çeşitlerle, yazlık ekilir. Bayburt, Erzurum, Kars ve Ardahan'da bu yerel bezelyeye "külür" denir. Araştırıcılar bölgede tescilli çeşitlerle kışlık ekime geçilmesini öneriyor (Kadıoğlu ve Tan, 2018).

Yazlık ekmek zorundaysanız erken davranın. Ağrı-Eleşkirt'te 2018'de sulu koşulda yapılan denemede 5 Nisan ekimi dekara 2053,1 kg yaş ot verdi. 6 Mayıs ekiminde bu verim 1026,2 kg'a indi (Temel ve Yazıcı, 2021). Yazarlar yazlık ekimin ilk fırsatta yapılmasını öneriyor.

Kışlık yem bezelyesi ara ürün olarak, yani iki ana ürün arasında kısa sürede yetiştirilen ürün olarak da ekilebilir. Eskişehir'de yem bezelyesinin şeker pancarından önce uygun olmadığı, ama tane ya da silajlık mısırdan önce kışlık ara ürün olarak önemli bir potansiyeli olduğu bildirilmiştir (Erkovan ve ark., 2020). Mısırın verimi için silajlık mısırda dekara verim yazımıza bakabilirsiniz.

Yem bezelyesi hangi bölgede ne zaman ekilir?

Bölgelere göre tarih veren resmî bir ekim takvimine ulaşamadık. Aşağıdaki tablo, farklı bölgelerdeki denemelerin ekim tarihlerini ve varsa yazarların önerisini gösterir. Doğu Anadolu satırları Kadıoğlu ve Tan, Toğay ve ark., Doğan ve Terzioğlu ile Temel ve Yazıcı denemelerinden alınmıştır. Diğer satırların kaynakları Erkovan ve ark., Okkaoğlu ve ark., Kavut ve ark., Göçmen ve Özaslan Parlak, Karayel ve Bozoğlu ve Seydoşoğlu denemeleridir.

Bakanlığın çeşit tescil denemelerinde kışlık denemeler Manisa, İzmir, Antalya ve Samsun'da kurulmuştur (TTSM, 2025). Yazlık denemeler ise Erzurum, Eskişehir ve Edirne'de yapılmıştır (TTSM, 2019). Akdeniz için ekim tarihi veren bir kaynağa ulaşamadık.

Kasım başında hâlâ ekebilir misiniz?

Kışı ılıman geçen yerlerde evet: Ege, Marmara, Karadeniz ve Güneydoğu'daki denemelerin çoğu kasımda ekilmiştir (yukarıdaki tablo). Eskişehir'de kasım ortasındaki ekim dekara 1767,87 kg, ekim ayı ortasındaki ekim 1724,03 kg yaş ot vermiş; fark istatistik olarak önemsiz bulunmuştur (Erkovan ve ark., 2020).

Geç ekilen bitki kışa daha küçük girer. Eskişehir'de ekim ayında ekilen bitkiler kışa 4–6, kasımda ekilenler 2–4 yapraklı girmiştir. Bu denemenin iki kışında sıcaklık −15 °C'nin altına düşmemiştir (Erkovan ve ark., 2020).

Kışı sert yerlerde risk büyüktür. Erzurum'da kış zararı 25 Eylül ekiminde %8,7 iken 5 Ekim'de %19,7'ye, 15 Ekim'de %21,3'e çıkmıştır. Geç ekilen ve yeterli kök yapamayan bitkiler özellikle marttaki donma-çözünmeden zarar görmüştür (Kadıoğlu ve Tan, 2018). Bu tür yerlerde ekim ayı ortasından sonraki ekimleri inceleyen bir denemeye ulaşamadık. Kasımda ekmeyi düşünüyorsanız önce il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Hangi yem bezelyesi çeşidi seçilir?

Kışlık ekimde önce kışa dayanıklılığa bakın; ilkbaharda pamuk ya da mısır ekecekseniz erkenciliği de hesaba katın. Erzurum'da kışı en az zararla Özkaynak (%11,3) ve Töre (%11,7) atlatmış, Kirazlı %25,1 ile en çok zarar görmüştür (Kadıoğlu ve Tan, 2018). Aynı denemede Özkaynak, Töre ve Taşkent'in ot ve tohum verimi de yüksek bulunmuştur.

Aşağıdaki tablo Kadıoğlu ve Tan, Temel ve Yazıcı ve Okkaoğlu ve ark. denemelerine dayanır.

Eskişehir'de Özkaynak ile Taşkent arasında verim farkı çıkmamış, ikisi de bölge için önerilmiştir (Erkovan ve ark., 2020). Ağrı-Eleşkirt'te yazarlar yüksek verim ve kaliteli ot için Ürünlü ile Taşkent'i öneriyor (Temel ve Yazıcı, 2021).

Araştırma enstitüleri de yeni çeşitler geliştiriyor. Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün geliştirdiği Yazıcıoğlu çeşidi 22 Ekim 2021'de tescil edilmiştir (Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü). Bu çeşidin verimini ve kışa dayanıklılığını gösteren bir kaynağa ulaşamadık. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün Alibey 26 çeşidi ise 7 Nisan 2025'te tescil edilmiştir. Kışlık tescil denemelerinde iki yılda dekara 230,3 kg dane vermiş, standart çeşitlerin ortalamasının (247,2 kg/da) %6,8 gerisinde kalmıştır (TTSM, 2025). Tohumluk alırken bölgenizde denenmiş çeşidi il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze sorun.

Dekara ne kadar yem bezelyesi tohumu atılır?

Denemelerde dekara 10–15 kg tohum ya da metrekareye 80–100 tohum kullanılmıştır. Eskişehir'de 80 tohum/m² ekim dekara 1796,88 kg, 100 tohum 1847,77 kg yaş ot vermiştir. 120 tohumda verim 1593,21 kg'a düşmüştür (Erkovan ve ark., 2020). Aşağıdaki tablo Erkovan ve ark., Okkaoğlu ve ark., Kadıoğlu ve Tan, Seydoşoğlu, Temel ve Yazıcı ve Kavut ve ark. kaynaklarındaki ekim ayarlarını gösterir.

Tablodaki gübre miktarları denemelerde kullanılan dozlardır. Yem bezelyesi için resmî bir gübre önerisine ulaşamadık. Gübre miktarını toprak analizinize göre il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzle belirleyin.

Tohum sayısını kiloya nasıl çevirirsiniz?

Bunun için tohumunuzun bin dane ağırlığını bilmeniz gerekir. Dekara tohum (kg) = metrekaredeki tohum sayısı × bin dane ağırlığı (g) ÷ 1000. Örneğin bin dane ağırlığı 200 g olan tohumla 80 tohum/m², dekara 16 kg eder (bizim hesabımız).

Bin dane ağırlığı çeşide göre çok değişir. Bakanlığın tescil denemelerinde 146,7 g (Livioletta) ile 235,2 g (İnci) arasında ölçülmüştür (TTSM, 2025). Araştırıcılar tohum miktarını bin dane ağırlığı ile çimlenme yüzdesine göre hesaplar (Kavut ve ark., 2014). Çimlenme oranı düşük tohumda miktarı buna göre artırın.

Ekim derinliği için Konya'da ilkbaharda 5, 10, 15 ve 20 cm denenmiştir. Yüksek tane verimi için 5–10 cm önerilmiştir. Ağır, killi topraklarda daha yüzlek ekim gerekebilir (Özköse, 2017).

Yem bezelyesi tahılla hangi oranda karışık ekilir?

Önerilen oran yere göre %25 ile %75 bezelye arasında değişir. Bezelye payı arttıkça otun proteini, tahıl payı arttıkça çoğu denemede kuru ot verimi artar. Kışlık yem bezelyesinin sapları yatıcıdır; yalnız ekildiğinde biçmek zorlaşır. Bu yüzden araştırıcılar onu kışlık bir tahılla, genellikle arpayla ekmeyi öneriyor (Doğan ve Terzioğlu, 2019).

Karışım oranı, her türün yalnız ekildiğinde dekara atılan tohum miktarının yüzdesidir (Kavut ve ark., 2014). Diyarbakır denemesinde yalın ekim için bezelyede 10 kg/da, arpada 22 kg/da esas alınmıştır (Seydoşoğlu, 2020). Buna göre %75 arpa + %25 bezelye, dekara 16,5 kg arpa ile 2,5 kg bezelye demektir (bizim hesabımız).

Aşağıdaki tablo Doğan ve Terzioğlu, Seydoşoğlu, Göçmen ve Özaslan Parlak ve Korkmaz ve Kızılşimşek denemelerine dayanır.

Çanakkale'de yulafın %50 ve %75 olduğu karışımlarda yabancı ot oranı yüksek çıkmıştır (Göçmen ve Özaslan Parlak, 2017). Silaj yapacaksanız tahıl payını düşük tutmayın. Van'da karışımdaki baklagil arttıkça silaj kalitesi düşmüş, tahıl arttıkça yükselmiştir (Doğan ve Terzioğlu, 2019).

Yem bezelyesi ne zaman biçilir?

Biçim geciktikçe kuru madde verimi artar, ama ham protein düşer ve lif oranı (ADF ve NDF) yükselir (Okkaoğlu ve ark., 2022). Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün Menemen'de 2018–2019'da yürüttüğü denemenin iki yıllık ortalamaları şöyledir:

Çeşide göre en iyi dönem değişir. Erkenci Livioletta en yüksek verimi (1159 kg/da) son biçimde vermiştir. Geççi Töre ise ikinci ve üçüncü biçimde benzer verim (852 ve 845 kg/da) vermiştir (Okkaoğlu ve ark., 2022). Pamuktan önce ara ürün olarak ekecekseniz erkenci çeşit seçin. Soğuğa dayanıklı geççi çeşitler pamuktan önce ara üründe hasat zamanı açısından sorun yaratabilir (Okkaoğlu ve ark., 2022).

Diğer denemelerde ot hasadı Erzurum'da %50 çiçeklenmede yapılmıştır (Kadıoğlu ve Tan, 2018). Ağrı'da ise alt baklalar tam şeklini alıp taneler dolmaya yeni başladığında biçilmiştir (Temel ve Yazıcı, 2021).

Arpayla karışımda Diyarbakır'da arpa başaklandığında bezelye çiçeklenme başındaydı. Arpa süt olumundayken, yani tanesi sıkılınca süt gibi bir sıvı çıkarken, bezelye tam çiçeklenmedeydi. Süt olumunda biçmek, karışımların ortalamasında kuru otu dekara 1310,5 kg'dan 1735,6 kg'a çıkarmıştır (Seydoşoğlu, 2020).

Yem bezelyesi dekara ne kadar ot ve dane verir?

Verim ekim zamanına ve biçime göre çok değişir: kışlık ekilen yem bezelyesi Erzurum'da 882,6 kg/da, Menemen'de biçime göre 480–1002 kg/da kuru madde vermiştir. Ağrı'daki yazlık denemede en iyi ekim ancak 398,2 kg/da kuru ot vermiştir. Tablo Kadıoğlu ve Tan, Erkovan ve ark., Okkaoğlu ve ark., Temel ve Yazıcı ve Bakanlığın 2025 ve 2019 tescil raporlarından alınmıştır.

Yazlık tescil raporunun çizelgelerinde ot verimi yer almaz; tane verimiyle birlikte biyolojik verim verilir. Standart çeşitlerin biyolojik verim ortalaması dekara 745 kg'dır (TTSM, 2019). Raporda bu değerin tanımı yapılmamıştır. Tane verimiyle aynı denemeden alındığı için onu yukarıdaki ot verimleriyle karşılaştırmayın. Dane proteince zengindir: 2025'te tescil edilen Alibey 26 çeşidinin tanesinde %23,1 ham protein ölçülmüştür (TTSM, 2025). Ot ve daneyi rasyona katarken süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımız işinize yarayabilir.

Yem bezelyesinin fiğden farkı nedir?

İkisi de tek yıllık, yumuşak saplı ve yatmaya yatkın baklagillerdir; bu yüzden ikisi de çoğunlukla tahılla karışık ekilir (Doğan ve Terzioğlu, 2019). İkisini aynı tarlada karşılaştıran İzmir-Bornova denemesinde adi fiğ daha çok ot vermiştir (Kavut ve ark., 2014). Değerler ekim ayında ekilip nisanın son haftasında biçilen yalın ekimlerin iki yıllık ortalamasıdır:

Bu, Akdeniz iklimindeki tek bir denemenin sonucudur; her bölge için genel kural sayılmamalıdır. Doğu Anadolu'da kışlık baklagil olarak Macar fiği yaygınlaşıyor, ama bu artış oldukça yavaştır. Yem bezelyesi ise bölgenin yüksek rakımlı ve serin yerlerine uyum sağlamış değerli bir yem bitkisidir (Kadıoğlu ve Tan, 2018). Soğuk bölgelerde fiğ ile yem bezelyesinin kışa dayanıklılığını aynı denemede karşılaştıran bir kaynağa ulaşamadık.

Tek yıllık bir baklagil yerine yıllarca ot veren bir bitki arıyorsanız yonca yetiştiriciliği ve kıraç tarlalar için korunga ekim zamanı rehberlerimize, diğer türler için yem bitkileri sayfamıza bakabilirsiniz.