Sorgum sudan otu melezi nasıl yetiştirilir? Ekim, biçim, yedirme

Sorgum sudan otu melezi, toprak sıcaklığı 10–12 °C'ye ulaştığında, pratikte mısırdan 1–2 hafta sonra ekilir (TARM). Mibzerle dekara 2–4 kg, serpme ekimde 5 kg tohum atılır (TARM). Ekimden 40–45 gün sonra biçime gelir (TARM). Genç bitki prussik asit (HCN) taşıdığı için 60 cm boya ulaşmadan otlatılmaz (TARM).

Sorgum sudan otu melezi nedir, neden ekilir?

Sorgum sudan otu melezi, sorgum ile sudan otunun melezlenmesiyle elde edilen, sıcak iklimi seven tek yıllık bir yem bitkisidir. Sorgumdan daha çok ot, sudan otundan daha kaliteli ot verir (TARM). Melez çeşitler sudan otuna benzer, ama ondan daha uzun boylu, daha yapraklı ve daha çok kardeşlidir (TARM). Kardeş, bitkinin dibinden çıkan yan saptır.

Biçildikten sonra yeniden büyüdüğü için yeşil ot, kuru ot, silaj, paket ot (haylaj) ve otlatma amacıyla kullanılır (Özsüer ve Alatürk, 2024). Hem yazlık ana ürün hem de tahıl hasadından sonra ikinci ürün olarak ekilir. Küçük ve orta büyüklükteki aile işletmelerinde yaz boyunca yeşil ot ihtiyacını karşılamak için yetiştirilir (Özsüer ve Alatürk, 2024).

Tuzlu ve alkali topraklara dayanıklıdır; tınlı-kumlu ve suyu iyi süzülen topraklarda iyi gelişir (TARM). Konya'daki bir denemenin yazarları, silajlık mısır için yeterli suyu olmayan Orta Anadolu tarlalarında bu melezin hem tam sulu hem de kısıtlı sulu koşulda üretilebileceğini bildiriyor (Gönülal ve Soylu, 2021).

Sorgum sudan otu melezi ne zaman ekilir?

Toprak sıcaklığı 10–12 °C'ye ulaştığında ekilir; toprak daha soğukken ekilirse çimlenme oranı düşer ve çıkış zayıf olur (TARM). Kentucky Üniversitesi daha yüksek bir eşik veriyor: don tehlikesi geçtikten sonra, toprak en az 60 °F'ye (yaklaşık 16 °C) ısındığında ve mısırdan iki hafta sonra (Kentucky Üniversitesi). Erken ekimde çıkış zayıf kalabilir; bu yüzden toprağın iyice ısınmasını beklemek daha güvenlidir. Enstitü broşürüne göre ana ürün de ikinci ürün de mısır ekiminden 1–2 hafta sonra ekilmelidir. Bitki en iyi gelişmesini Nisan–Eylül arasında yapar (TARM).

Aşağıdaki tablo Türkiye'deki denemelerde kullanılan ekim tarihlerini gösterir. Bunlar denemelerin tarihidir; iliniz için resmî bir takvim yerine geçmez.

Tablo Özsüer ve Alatürk, Atalay ve Ateş, Gönülal ve Soylu, Keskin ve ark., Karataş ve Tansı, Güneş ve Acar ile Süer ve Acar çalışmalarından derlenmiştir.

İkinci üründe sezonun sonunu sonbahar donu belirler. Karaman'da 4 Temmuz'da ekilen melezler 10 Ekim'de tek seferde hasat edildi. O tarihte çoğu çeşidin taneleri süt olumuna yeni girmişti, bir çeşit ise salkım bile çıkaramamıştı (Güneş ve Acar, 2005). Konya-Karapınar'daki Mayıs ekiminde ikinci biçim, sonbahar donları dikkate alınarak 8–10 Ekim'de yapıldı (Gönülal ve Soylu, 2021).

Güneydoğu Anadolu (GAP) ve Karadeniz için ekim tarihlerini karşılaştıran bir denemenin tam metnine ulaşamadık. Bu bölgelerde ekim tarihini il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışarak belirleyin.

Dekara ne kadar tohum atılır, kaç cm derine ekilir?

Enstitü broşürü sorgum sudan otu melezinde serpme ekimde dekara 5 kg, mibzerle ekimde 2–4 kg tohum öneriyor (TARM). Tohumlar çok küçük olduğu için derine ekilmez; ekim derinliği 3–4 cm'dir. Tohum ilaçlı olmalı ve çimlenme gücü yüksek tohumluk kullanılmalıdır (TARM).

Yabancı otla mücadeleyi, gübrelemeyi ve sulamayı kolaylaştırdığı için mibzerle sıraya ekim tavsiye edilir (TARM). Aşağıdaki tablo farklı kaynaklardaki tohum miktarlarını ve sıra aralıklarını gösterir.

Tablo TARM, Atalay ve Ateş ve Budak ve Kır çalışmalarından alınmıştır. Edirne denemesinde ot üretiminde tohum miktarı, biçilen sapların kabalaşmaması için artırılmıştır (Atalay ve Ateş, 2020). Kırşehir'de sıra arası daraldıkça kuru ot, ham protein ve sindirilebilir kuru madde verimi artmış; en yüksek verimler 15 cm sıra aralığından alınmıştır (Budak ve Kır).

Tohum yatağı iyi işlenmiş ve sıkı olmalıdır. Ana üründe tarla sürülür, diskaro (diskli tırmık) ve sürgüyle (toprağı düzleyen tahta ya da demir tapan) toprak ufalanır, tohum ekilir ve toprak bastırılır. İkinci üründe hububat hasadından sonra tarla sulanır ve aynı işlemler yapılır (TARM). Afyonkarahisar-Bolvadin'de ikinci ürün olarak denenen tohum yataklarından en yüksek yeşil ot verimini, 17.055 kg/da ile sırta ekim vermiştir (Süer ve Acar, 2019). Sırta ekimde tohum, makineyle hazırlanan karıkların üstündeki sırta ekilir.

Sorgum sudan otu melezine ne kadar gübre ve su verilir?

Biçimlerden sonra yeniden sürmesi için özellikle azota ihtiyacı fazladır. Enstitü broşürü sulanabilen tarlalarda şu programı öneriyor (TARM):

Edirne-Havsa'daki 2014 denemesinde dekara 0, 4, 8, 12 ve 16 kg saf azot denendi. Azot arttıkça yeşil ot, kuru ot ve ham protein verimi arttı (Atalay ve Ateş, 2020). Üç biçimin toplamında en yüksek değerler, bir çeşitte dekara 16 kg azotla alındı: 13.618,40 kg/da yeşil ot ve 4.542,30 kg/da kuru ot. Azot verilmeyen parselde diğer çeşidin yeşil ot verimi 1.585,60 kg/da'da kaldı (Atalay ve Ateş, 2020).

Azotu artırırken zehirlenme riskini de hesaba katın. Yüksek azotlu gübre ya da fazla hayvan gübresi hem nitrat hem de prussik asit zehirlenmesi olasılığını artırır (Wisconsin Üniversitesi). Kentucky Üniversitesi kuraklık başladığında azot verilmemesini öneriyor (Kentucky Üniversitesi).

Sulama verimi belirgin biçimde artırır; her biçimden sonra sulama yapılmalıdır (TARM). Konya-Karapınar'daki denemede tam sulanan parsellerden iki biçim alındı. Suyun yarısının verildiği parsellerde ise yalnızca tek biçim yapılabildi (Gönülal ve Soylu, 2021). Su stresi ilk biçimi ilk yıl 12 gün, ikinci yıl 6 gün geciktirdi (Gönülal ve Soylu, 2021).

Sorgum sudan otu melezi hangi boyda ve kaç kez biçilir?

Melez çeşitler ekimden 40–45 gün sonra biçime gelir (TARM). Enstitü broşürü bitkiler 100–120 cm boylandığında, en az 5 cm anız kalacak şekilde yerden 10–15 cm yükseklikten biçmeyi öneriyor. Anız, biçimden sonra tarlada kalan sap diplerine denir. Biçim geciktikçe otun besin maddesi ve sindirilebilirliği azalır (TARM).

Çanakkale'deki 2020–2021 denemesinde iki çeşit 30, 60, 90, 120 ve 150 cm boyda ve fizyolojik olumda biçildi. Fizyolojik olum, tanenin dolmasını tamamlayıp olgunlaştığı dönemdir (Özsüer ve Alatürk, 2024). İki yıllık ortalamada toplam yeşil ot verimi 30 cm biçimde 6.401,5 kg/da, 150 cm biçimde 8.904,5 kg/da oldu. En düşük verim (5.412,8 kg/da) fizyolojik olumda biçilen parsellerden alındı (Özsüer ve Alatürk, 2024).

Boy uzadıkça yaprak payı düştü. Yaprak oranı 30 cm'de yüzde 63,89 iken 150 cm'de yüzde 26,20'ye indi (Özsüer ve Alatürk, 2024). Yaprakların sindirilebilirliği ve enerji değeri saplardan yüksek bulundu (Özsüer ve Alatürk, 2024). Yazarlar benzer koşullarda 150 cm boydan sonra biçerek yılda iki kez ürün alınmasını öneriyor (Özsüer ve Alatürk, 2024).

Biçim sayısı sulamaya ve ekim zamanına bağlıdır. Literatüre göre yazlık ana üründe 4–5, ikinci üründe 2–3 biçimle dekara 10–15 ton yeşil ot alınabilir (Özsüer ve Alatürk, 2024). Denemelerde Edirne'de sulu ana üründe üç (Atalay ve Ateş, 2020), Adana'da ikinci üründe iki biçim alındı (Karataş ve Tansı, 2011).

Kuru ot yapmak zordur. Saplar kalın olduğu için geç kurur; sapın kuruması beklenirse yapraklar fazla kurur ve otun kalitesi düşer. Bu yüzden enstitü otun yeşil olarak tüketilmesini ya da silaj yapılmasını öneriyor (TARM). Kuru ot yapacaksanız, Kentucky Üniversitesi sapları ezen biçme makinesi kullanmayı ve biçilen otu geniş seriler hâlinde bırakmayı öneriyor (Kentucky Üniversitesi).

Silaj için ne zaman biçilir?

Kaynaklar süt olum ile hamur olum arasında bir dönemi gösterir. Enstitü broşürüne göre silaj için en uygun biçim zamanı tohumların süt olum dönemidir (TARM). Süt olumda tane sıkıldığında süt gibi bir sıvı çıkar; hamur olumda tane içi hamur kıvamındadır.

Adana'daki 2005 ikinci ürün denemesinde ise hamur olum önerildi. Olgunluk dönemleri karşılaştırıldığında en yüksek ortalama yeşil ot verimi (14.439,33 kg/da) hamur olumda alındı. Biçim ilerledikçe yaprak, sap ve salkımdaki ham protein oranları düştü (Karataş ve Tansı, 2011). Van'daki 1999–2000 denemesinde de hasat geciktikçe ot verimi arttı, ham protein oranı ve yaprak oranı azaldı (Keskin ve ark., 2005).

Bingöl'de 2020'de hamur olumda hasat edilen 10 çeşidin silajı incelendi (Tutar ve Kökten, 2023). Silajların pH değeri 3,45–4,09, kuru madde oranı yüzde 26,07–36,49 ve ham protein oranı yüzde 5,13–8,16 arasında çıktı. Bir çeşit dışında hepsinin ham proteini yüzde 6'nın üzerindeydi.

Silolama tekniği mısırla hemen hemen aynıdır (Karataş ve Tansı, 2011). Ayrıntılar ve verim karşılaştırması için silajlık mısırda dekara verim yazımıza bakabilirsiniz.

Sorgum sudan otu melezi dekara ne kadar verim verir?

Verim ekim zamanına, sulamaya, gübreye ve biçim sayısına göre değişir. Aşağıdaki tablodaki denemelerde yeşil ot verimi dekara 4.543 kg ile 17.055 kg arasında çıktı. Gübresiz tarlada verim çok daha düşük olabilir: Edirne'de azot verilmeyen parselde verim 1.585,60 kg/da'da kaldı (Atalay ve Ateş, 2020). Aşağıdaki değerler Türkiye'deki denemelerden alınmıştır; tek bir yılın ya da yerin sonucu olanlar genel beklenti gibi okunmamalıdır.

Tablo Özsüer ve Alatürk, Atalay ve Ateş, Karataş ve Tansı, Süer ve Acar, Güneş ve Acar ve Keskin ve ark. çalışmalarından derlenmiştir. Van'da hamur olumda biçilen çeşitlerin kuru ot verimi 1.615–1.783 kg/da oldu (Keskin ve ark., 2005).

Prussik asit (HCN) zehirlenmesine karşı ne yapılmalı?

Genç, kuraklık çekmiş ya da don görmüş bitkiyi otlatmayın ve taze yedirmeyin; enstitüye göre otlatmadan önce bitki boyu en az 60 cm olmalıdır (TARM). Prussik asit, yani hidrosiyanik asit (HCN), bitkide doğal olarak oluşan ve hayvanı zehirleyebilen bir bileşiktir. Bütün sorgum ve sudan otu çeşitlerinde HCN bitki 50–60 cm boylanana kadar artar, sonra azalır. Bitki 100 cm'ye ulaştığında HCN zehirlenmesi sorunu önemini yitirir (TARM).

Yurt dışındaki yayım servislerinin önerileri de benzer yöndedir. Nebraska Üniversitesi, sorgum ve sorgum sudan otu melezini en az 24 inç (yaklaşık 61 cm) boya ulaşmadan otlatmamayı öneriyor (Nebraska Üniversitesi). Feedipedia'nın aktardığı Brezilya çalışmasında bir melezin yapraklarında ilk büyüme haftalarında HCN yüksek bulundu. Yazarlar otlatmayı 5 haftalık büyümeden sonra ya da bitki 80 cm'yi geçince önerdi (Feedipedia).

Otlatma ya da yeşil biçimde şu önlemleri alın:

1. Hayvanı bitki en az 60 cm olmadan otlatmayın (TARM). Wisconsin Üniversitesi boy sınırının yeniden çıkan genç sürgünler için de geçerli olduğunu belirtiyor (Wisconsin Üniversitesi). Temkinli olmak için sürgünlerde de 60 cm'yi esas alın.
2. Kuraklık çekmiş, don görmüş ya da zarar görmüş bitkiyi otlatmayın (Kentucky Üniversitesi).
3. Don bekleniyorsa hayvanları tarladan çekin. Nebraska Üniversitesi bitkiyi tamamen öldüren dondan sonra 7 gün beklemeyi öneriyor (Nebraska Üniversitesi). Bitkinin büyümesini tamamen durdurmayan her don, yeni bir 7 günlük bekleme gerektirir.
4. Wisconsin Üniversitesi öldürücü dondan sonra 10 gün boyunca otlatma ya da yeşil biçim yapılmamasını öneriyor (Wisconsin Üniversitesi). İki kaynak arasındaki farkta uzun olan süreyi seçmek daha temkinlidir.
5. Azotu aşırı vermeyin; yüksek dozda azot prussik asit riskini artırır (Nebraska Üniversitesi).

Silaj ve iyi kurutulmuş kuru ot daha güvenlidir. Enstitüye göre silaj yapımı zehir etkisini ortadan kaldırır (TARM). Kentucky Üniversitesi de silolamanın prussik asidi nötrleştirdiğini, doğru kurutulan kuru otta ise prussik asidin uçtuğunu yazıyor (Kentucky Üniversitesi). Aynı kaynak, bu otların atlar için önerilmediğini de belirtiyor.

Hayvanınızda zehirlenmeden şüphelenirseniz hemen veteriner hekiminizi arayın. Tedavi ve ilaç kararını veteriner hekim verir.

Nitrat birikimi neden olur, nasıl önlenir?

Sorgum sudan otu melezi bazı koşullarda zehirleyici düzeyde nitrat biriktirir. Bu koşullar yüksek azotlu gübreleme, aşırı hayvan ya da tavuk gübresi, kuraklık ve ani hava değişiklikleridir (Kentucky Üniversitesi). Prussik asidin aksine nitrat silajda tamamen kaybolmaz.

Kentucky Üniversitesi'ne göre silolama nitratı yüzde 40–60 azaltır, ama şüpheli ot yedirilmeden önce mutlaka analiz ettirilmelidir (Kentucky Üniversitesi). Feedipedia'nın aktardığı bir çalışmada, yüksek azotla gübrelenen melezden yapılan paket otta nitrat önerilen besleme sınırlarının üzerinde çıktı (Feedipedia).

Nitrat riskini azaltmak için aşırı azot vermeyin ve kuraklık başlarken azot uygulamayın. Kuraklık çekmiş ya da yavaş büyüyen bitkiyi otlatmayın (Kentucky Üniversitesi). Türkiye için resmî bir nitrat sınır değerine ve analiz yapan laboratuvarların listesine ulaşamadık. Otunuzu analiz ettirmek için il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışın.

Sorgum sudan otu melezi hayvana nasıl yedirilir?

Yeşil ot olarak biçip yedirmek, silaj yapmak ya da yeterince boylandığında otlatmak mümkündür. Kentucky Üniversitesi otlatmaya bitki en az 20–24 inç (yaklaşık 51–61 cm) olunca başlamayı öneriyor (Kentucky Üniversitesi). Aynı kaynağa göre bitkiyi 6–10 inçten (yaklaşık 15–25 cm) daha kısa otlatmazsanız sezon boyunca birkaç kez otlatma ya da biçim alabilirsiniz.

Aynı yayının şekil açıklaması ise prussik asit riskine karşı otlatmanın bitki en az 24–30 inç (yaklaşık 61–76 cm) olana kadar beklemesini söylüyor (Kentucky Üniversitesi). Yani 60 cm, temkinli sınırın alt ucudur; mümkünse bitkinin biraz daha boylanmasını bekleyin. Genç sürgünleri otlayan hayvanlarda şişme ve bazen HCN kaynaklı zehirlenme görülebilir (Özsüer ve Alatürk, 2024).

Rasyonda kaba yemin payını hesaplarken süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımızdan yararlanabilirsiniz. Çok yıllık bir yem bitkisi arıyorsanız yonca yetiştiriciliği rehberimize, diğer türler için yem bitkileri ve mera sayfamıza ve bitki rehberi bölümümüze göz atın.