Burçak nasıl yetiştirilir? Ekim, verim ve yem olarak kullanımı

Burçak (Vicia ervilia), kışı sert geçen yörelerde ilkbaharda ekilir (Eken ve Türk, 2021); Ankara denemesinde Mart sonu–Nisan başı önerildi. Diyarbakır'da Kasım sonunda kışlık ekildi (Seydoşoğlu ve ark., 2015). Denemelerde dekara 8–10 kg tohum kullanıldı (Serin ve ark., 1997). Tanesi daha çok sığır, koyun ve keçiye yedirilir (Özköse ve Ekiz, 2005).

Burçak nedir, neden kıraç tarlada yetiştirilir?

Burçak, kurağa dayanıklı olduğu için Anadolu'nun değişik yörelerinde özellikle tane yem olarak yetiştirilen tek yıllık bir baklagildir (Serin ve ark., 1997). Akdeniz ikliminin tipik bitkisidir; kuraklığa çok, soğuğa ise az dayanıklıdır (Eken ve Türk, 2021). Kanaatkâr bir bitkidir: başka ürünlerin ekonomik olmadığı, kireççe fakir, taşlı ve yamaç tarlalarda yetiştirilebilir (Eken ve Türk, 2021).

Kökleri, Rhizobium bakterileri (köklerde azot bağlayan bakteriler) sayesinde havadaki azotu toprağa kazandırır. Bu yüzden ekim nöbetinde değerlidir (Eken ve Türk, 2021). Kurağa dayanıklılığı nedeniyle nadas alanları için de bir umut olarak görülür (Serin ve ark., 1997). Kıraç tarlada çok yıllık bir baklagil arıyorsanız korunga ekim zamanı rehberimize de bakabilirsiniz.

Burçak ekimi Türkiye'de uzun süredir azalıyor. Ekim alanı 1970'te 75.000 hektar iken 1990 tarihli bir kaynağa göre 10.000 hektara düşmüştü (Serin ve ark., 1997). Güncel TÜİK ekim alanı verisine ulaşamadık. Azalmanın nedenleri şöyle sıralanıyor (Eken ve Türk, 2021):

• Burçakla beslenen iş hayvanlarının azalması,
• Bitki kısa boylu olduğu için hasadın elle yapılması,
• Ekilen çeşitlerin köy popülasyonu niteliğinde olması ve verimli çeşit geliştirilememesi,
• Tohumda acı maddelerin bulunması.

Burçak ne zaman ekilir?

Burçak, kışı sert geçen bölgelerde yazlık, yani ilkbaharda ekilir (Eken ve Türk, 2021). Güneydoğu'da ise sonbaharda kışlık olarak ekilebilir. Diyarbakır denemesinde ekim Kasım sonunda yapıldı ve yazarlar burçağın kışlık ara ürün olarak iyi sonuç vereceğini bildirdi (Seydoşoğlu ve ark., 2015).

Ankara'daki kıraç denemede 15 Mart, 1 Nisan ve 15 Nisan ekimleri karşılaştırıldı. Tane veriminde ekim zamanları arasında istatistik olarak önemli fark çıkmadı; en yüksek ortalama 1 Nisan ekiminden alındı (Özköse ve Ekiz, 2005). Yazarlar, benzer yörelerde yağışı ve toprağın tavını gözeterek Mart sonu–Nisan başında ekimi öneriyor. Aşağıdaki tablo Türkiye denemelerindeki ekim ve hasat tarihlerini özetler.

Ankara denemesinde ekim geciktikçe hasada kadar geçen süre kısaldı. Bu süre 15 Mart ekiminde 109,93 gün, 1 Nisan ekiminde 93,67 gün ve 15 Nisan ekiminde 82 gün oldu (Özköse ve Ekiz, 2005). 15 Mart ekiminde çıkış da daha uzun sürdü (24,40 gün); yazarlar bunu toprak sıcaklığının düşüklüğüne bağlıyor. Geç ekilen bitkiler ise yaz sıcağı ve kuraklığa daha erken yakalanıyor.

Kışlık ekimin verime etkisi için bir karşılaştırma da var. Güneydoğu Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün çalışmasında tohum verimi kışlık ekimde 84,0–174,3 kg/da, yazlık ekimde 79,2–119,4 kg/da civarında bulundu (Serin ve ark., 1997). Ege, Akdeniz, Marmara ve Karadeniz için ayrı bir ekim zamanı denemesine ulaşamadık. Bu bölgelerde ekim zamanını il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışın.

Dekara ne kadar burçak tohumu atılır?

Ulaşabildiğimiz Türkiye denemelerinde dekara 8–10 kg tohum kullanıldı (Serin ve ark., 1997, Özköse ve Ekiz, 2005). Bunlar deneme koşullarıdır. Burçak için Bakanlık ya da bir araştırma enstitüsünün yayımladığı resmî bir ekim normuna ulaşamadık. Aşağıdaki tablo denemelerde uygulanan ekim yöntemlerini gösterir.

Tabloda tire olan yerlerde kaynak o bilgiyi vermiyor. Kendi tarlanız için tohum miktarını il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzle birlikte belirleyin.

Burçağa ne kadar gübre verilir?

Burçak fosfora iyi tepki verir. Konya-Emirgazi'deki 2019 denemesinde dekara 0, 4, 8, 12 ve 16 kg fosfor (P2O5) verildi (Eken ve Türk, 2021). Tane verimi gübresiz parselde en düşük oldu. En yüksek verim 12 ve 16 kg/da fosforla alındı. Yazarlar gübre maliyetini ve çevre kirliliğini de gözeterek bu bölge için dekara 12 kg fosforu öneriyor. Fosforlu gübrenin tamamı ekimle birlikte verildi.

Fosfor tanenin protein oranını da artırdı. Ham protein, fosfor verilmeyen parselde %16,24 iken 16 kg/da fosforda %19,93'e çıktı (Eken ve Türk, 2021).

Diğer denemelerde ekimle birlikte az miktarda azot ve fosfor verildi:

• Erzurum: Ekimle dekara 4,5 kg azot (N), tohum yatağı hazırlanırken 8 kg P2O5 (Serin ve ark., 1997).
• Ankara: Ekimden önce dekara 10 kg DAP (Özköse ve Ekiz, 2005).
• Diyarbakır ve Bingöl: Ekimle dekara 3 kg N ve 6 kg P2O5 (Seydoşoğlu ve ark., 2015, Kökten ve ark., 2018).

Diyarbakır ve Bingöl denemelerinde gübre miktarı toprak analizi sonuçları da dikkate alınarak belirlendi. Tarlanızdaki fosfor düzeyini öğrenmek için ekimden önce toprak analizi yaptırın.

Burçak dekara ne kadar tane ve ot verir?

Burçağın verimi bölgeye, yağışa ve kullanılan hatta göre çok değişir. Denemelerde tane verimi dekara 48,13 kg ile 275,07 kg arasında bulundu (Eken ve Türk, 2021, Özköse ve Ekiz, 2005). Aşağıdaki tablo Türkiye denemelerinin sonuçlarını bir araya getirir.

Aralıklar, denenen hatların ya da gübre dozlarının en düşük ve en yüksek değerleridir. Diyarbakır'daki kışlık ekimde yeşil ot verimi dekara 1613,5–2039,5 kg oldu (Seydoşoğlu ve ark., 2015). Bingöl'deki yazlık ekimde ise iki yıllık ortalama yeşil ot verimi 373,2–492,9 kg/da'da kaldı (Kökten ve ark., 2018).

Yağış verimi belirgin biçimde etkiler. Erzurum denemesinde tane verimi 1993'te 114,1 kg/da iken yağışın az, sıcaklığın yüksek olduğu 1994'te 55,4 kg/da'ya düştü, 1995'te 166,2 kg/da oldu (Serin ve ark., 1997). Konya-Emirgazi'de Mart–Haziran yağışı 2019'da 104,0 mm ile uzun yıllar ortalamasının (147,48 mm) altında kaldı (Eken ve Türk, 2021).

Tanenin yanında sap da yem olarak değerlendirilir. Erzurum'da sap verimi 139,1–208,4 kg/da (Serin ve ark., 1997), Bingöl'de kes (tane alındıktan sonra kalan sap ve saman) verimi 354,3–535,9 kg/da oldu (Kökten ve ark., 2019). Bingöl'de kesteki ham protein oranı %5,8–9,5 arasında bulundu.

Burçak ot için ne zaman biçilir, tane için ne zaman hasat edilir?

Ot için biçimde denemeler farklı dönemler kullandı: Bingöl'de %50 çiçeklenme, Diyarbakır'da tam çiçeklenme (Kökten ve ark., 2018, Seydoşoğlu ve ark., 2015). Erzurum'da ot hasadı, alt baklalardaki tohumlar pembe renk alıp iyice sertleştiğinde yapıldı (Serin ve ark., 1997).

Erken biçim proteini korur. Serin ve arkadaşlarının aktardığı bir çalışmaya göre çiçeklenme başlangıcında biçilen burçağın kuru maddesinde %20,46 ham protein vardı. Bu oran çiçeklenme sonuna doğru %17,02'ye düştü (Serin ve ark., 1997). Erzurum'daki hatların kuru otunda ham protein %13,70–16,34 arasında bulundu.

Tane hasadı burçağın en zor işidir. Bitki boyu kısa olduğu için makineyle hasat yapılamıyor ve hasat elle yolarak yapılıyor (Serin ve ark., 1997). Konya-Emirgazi denemesinde hasat orakla yapıldı (Eken ve Türk, 2021). Makineli hasat için en alt baklanın yerden yüksekliği önemlidir; Erzurum'daki hatların üç yıllık ortalamasında bu yükseklik 12,7–16,8 cm arasında değişti (Serin ve ark., 1997).

Burçağın tescilli çeşidi var mı?

2022'de yayımlanan bir makaleye göre Türkiye'de tescilli bir burçak çeşidi henüz bulunmuyordu (Uzun ve ark., 2022). Ege, Akdeniz, İç Anadolu ve Güneydoğu'da çiftçiler yerel popülasyonları kullanıyor ve burçağı geleneksel yöntemlerle yetiştiriyor (Serin ve ark., 1997). Denemelerde yerel popülasyonlardan seçilen hatlar ve ICARDA (Kurak Alanlarda Tarımsal Araştırma Merkezi) kökenli hatlar kullanılıyor (Seydoşoğlu ve ark., 2015). Güncel tescil durumunu il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzden öğrenebilirsiniz.

Burçak tanesi hangi hayvanlara yedirilir?

Burçak tanesi daha çok sığır, koyun ve keçi beslemede kullanılır; tanedeki acı maddeler yüzünden at, katır ve domuzlar için uygun görülmez (Özköse ve Ekiz, 2005). Tanesi değerli bir kesif yem (yoğun yem) kaynağıdır ve özellikle damızlık boğaların beslenmesinde kullanılır (Seydoşoğlu ve ark., 2015).

Tane, protein ve enerjice zengindir:

• Erzurum'daki 21 hattın tanesinde ham protein %20,82–22,14 arasında bulundu (Serin ve ark., 1997).
• Tanede %22,3 ham protein ve %19,1 sindirilebilir protein bulunduğu bildirilir (Özköse ve Ekiz, 2005).
• Ayaşan'ın derlemesine göre metabolik enerjisi 13,57 MJ/kg'dır. Aminoasit profili soya küspesine yakındır ve lizin bakımından iyi bir kaynaktır (Ayaşan, 2010).

Haddad'ın denemesinde 36 erkek İvesi (Awassi) kuzusu kullanıldı. Rasyondaki soya küspesinin yerine kuru madde esasına göre %15'e kadar burçak tanesi kondu (Haddad, 2006). Yem tüketimi ve büyüme değişmedi; günlük canlı ağırlık artışı ortalama 196 g civarında kaldı. Kilogram canlı ağırlık artışı başına yem maliyeti %9'dan fazla düştü. Rasyon planlamasının temelleri için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz.

Burçak tanesi yedirirken nelere dikkat edilmeli?

Burçak tanesi, hayvana zarar verebilecek besin karşıtı maddeler (antinutrisyonel faktörler) taşır. Bunlar kanavanin, proteaz inhibitörleri, lektinler ve tanenlerdir (Ayaşan, 2010). Bu maddelerin olumsuz etkileri geviş getiren hayvanlarda tek mideli hayvanlara göre daha az görülür (Kaya ve Yalçın, 1999). Kaynaklarda öne çıkan noktalar şunlar:

1. Tavuğa çiğ vermeyin. Çiğ burçak tek mideli hayvanlarda, özellikle tavuklarda zararlıdır (Ayaşan, 2010). Ayaşan'ın aktardığı bir çalışmada broiler rasyonlarında burçağın en fazla %5 düzeyinde kullanılabileceği bildirildi. Derlemede bu maddelerin ısıtmayla giderilebildiği de belirtiliyor.
2. Yeme yavaş yavaş alıştırın. Baklagil tane yemleri geviş getiren hayvanların rasyonuna kısa bir alışma süresinden sonra katılır (Kaya ve Yalçın, 1999).
3. Sığıra kırarak verin. Baklagil taneleri sığırlara verilmeden önce kabaca öğütülmeli ya da ezilmelidir. Koyunlarda ise bütün hâlde verilmesinde sakınca görülmez (Kaya ve Yalçın, 1999).
4. Oranı abartmayın. Kaya ve Yalçın'ın aktardığı bir kuzu besisi çalışmasında burçak rasyona %14 düzeyinde katılabildi. %34 düzeyinde ise yem tüketimi ve canlı ağırlık artışı düştü (Kaya ve Yalçın, 1999).
5. Uzmana danışın. Bu oranlar tek tek denemelerin sonuçlarıdır, genel bir rasyon önerisi değildir. Burçağı rasyona katmadan önce bir veteriner hekim ya da zooteknistle görüşün. Hayvanınızda yem değişikliğinden sonra rahatsızlık görürseniz vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurun.

Baklagillerin kaba yem tarafını merak ediyorsanız yonca yetiştiriciliği rehberimize, diğer türler için bitki rehberi sayfamıza göz atın.