Süt ineği rasyonu nasıl hazırlanır? Kışlık örnek rasyonlar

Süt ineği rasyonu ihtiyaçtan geriye doğru kurulur. Önce canlı ağırlığa ve süt verimine göre kuru madde, enerji, protein ve kalsiyum ihtiyacı, sonra yemlerin besin değeri bulunur. İhtiyacın çoğu kaba yemle (kuru ot, saman, silaj) karşılanır. Açık kesif yemle (tahıl, küspe, fabrika yemi) kapatılır; en sonda tuz, mineral ve vitamin eklenir (Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Bu yazıdaki rakamlar ve örnekler reçete değildir. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi'nin (MAKÜ) el kitabı da rasyonların hayvan besleme uzmanı veteriner hekimlere hazırlatılmasını önerir (MAKÜ). Rasyonu, sürünüzü yerinde gören bir zooteknist ya da veteriner hekimle kurun.

Süt ineği rasyonu adım adım nasıl hazırlanır?

Rasyon aşağıdaki dokuz adımla kurulur; sıra her zaman ihtiyaç, yem değeri ve miktardır (MAKÜ).

1. İnekleri gruplayın. Sağılan inekler sağım dönemine göre gruplanıp ayrı rasyonla beslenmelidir (MAKÜ). Ankara Üniversitesi'nden Adnan Şehu, günde 40 kg ve üzeri, 30 kg civarı ve 20 kg kadar süt verenleri, kurudaki inekleri ve ilk doğumunu yapan düveleri ayrı gruplar (Şehu).
2. Canlı ağırlığı, süt verimini ve süt yağını yazın. Hesaplar %4 yağlı süte göre yapılır: düzeltilmiş süt = süt verimi × (0,4 + 0,15 × yağ oranı) (Aydın Adnan Menderes Üniversitesi). Örneğin %3,5 yağlı 20 kg süt, 18,5 kg %4 yağlı süte eşittir.
3. Kuru madde sınırını bulun. İneğin bir günde yiyebileceği kuru madde, rasyonun sığması gereken kaptır. Hesabı süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımızda anlattık.
4. Enerji, ham protein ve kalsiyum ihtiyacını hesaplayın. Aşağıdaki çizelgeyi kullanın.
5. Yemlerinizin besin değerini öğrenin. En doğrusu yem analizidir; analiz yoksa tablo değerleri kullanılır.
6. Önce kaba yemi yerleştirin. Kaba yem en ucuz yemdir; rasyonda olabildiğince çok kullanılması ucuz rasyonun kuralıdır (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).
7. Açığı kesif yemle kapatın. Kalan enerji ve protein açığı tahıl ve küspeyle ya da süt yemiyle kapatılır.
8. Tuz, mineral ve vitamin ekleyin.
9. Tartarak verin ve izleyin. Hesaplanmış rasyona yeniden hesap yapmadan yem eklenip çıkarılmamalıdır (MAKÜ).

Miktarları bulmak için Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü üç yöntem sayar. Pearson karesinde iki yem, karmada istenen tek bir besin maddesi oranını (çoğunlukla ham protein) verecek oranda karıştırılır. Öteki ikisi iki bilinmeyenli denklem ve deneme yanılmadır (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

İneğin enerji, protein ve kalsiyum ihtiyacı nasıl hesaplanır?

Günlük ihtiyaç, yaşama payı ile verim payının toplamıdır. Yaşama payı ineğin süt vermeden yaşamını sürdürmesine, verim payı süt üretimine gider (MAKÜ). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi (ADU) Veteriner Fakültesi'nin uygulama kitapçığı ikisini ayrı verir (ADU).

ME, metabolize olabilir enerjidir. Laktasyon, ineğin doğumdan kuruya çıkana kadar süt verdiği sağım dönemidir. Düvelerin yaşama payı ilk sağım döneminde %20, ikincisinde %10 artırılır (ADU).

Örnek olarak 600 kg canlı ağırlıklı, günde %4 yağlı 20 kg süt veren bir inek alalım. Enerji ihtiyacı 16,28 + 20 × 1,24 = 41,08 Mcal ME olur. Ham protein 406 + 20 × 90 = 2.206 g, kalsiyum 24 + 20 × 3,21 = 88,2 g'dır. Kitapçığın kuru madde çizelgesine göre bu inek canlı ağırlığının %2,9'u, yani 17,4 kg kuru madde yiyebilir (ADU).

ME ile NEL (net enerji laktasyon) farklı birimlerdir. Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü NEL kullanır ve %4 yağlı her kg süt için 0,74 Mcal NEL hesaplar (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). İhtiyacı ve yem değerlerini aynı birimle hesaplayın.

Rasyonda ham protein ve enerji yoğunluğu ne kadar olmalı?

Rasyon laktasyonun başında en yoğun, kuru dönemde en seyrek olmalıdır. Şehu'nun sunumunda ham protein ilk 70 günde %19, kuru dönemde %12'dir (Şehu).

MAKÜ'ye göre toplam rasyonda ham proteinin %15 ve üzerinde olması süt verimine ve süt yağına olumlu etki yapar. Enerji yetersiz, protein yeterliyse inek zayıflar. Enerji yeterli, protein yetersizse süt verimi düşer, kızgınlık aksar ve inek yağlanır. Proteinin fazlası da döl verimini bozar (MAKÜ).

Kaba yem ve kesif yem oranı ne olmalı?

Sağmal ineğin günlük yeminin %40-70'i, kurudaki ineğinkinin %80-100'ü kaba yemden oluşmalıdır. MAKÜ el kitabı kesif yem için konsantre yem, fabrika yemi, karma yem ve süt yemi adlarını da kullanır (MAKÜ).

Aşağıdaki sınırlar dört kaynaktan derlendi: MAKÜ, Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Küçükersan ve Şehu.

NDF hücre duvarının tamamını (selüloz, hemiselüloz ve lignin), ADF ise selüloz ve lignini gösterir (Şehu). Şehu'ya göre kaba yem payı %30'un altına inerse süt yağı %2'ye ya da daha aşağıya düşer. Her 100 kg canlı ağırlık için 1,5 kg kuru kaba yem bunu önler (Şehu).

Kesif yemin de sınırları vardır:

• Arpa, süt karma yemlerine en fazla %50 oranında katılabilir (Ankara Üniversitesi, kesif yemler notu).
• Tane mısır kesif yemin %50'sini, toplam rasyon kuru maddesinin %35'ini geçmemelidir (MAKÜ).
• Buğday, tahıl karışımının en fazla %25'i olmalıdır; asidoz riski arpa ve mısırdan yüksektir (MAKÜ).
• Kesif yemin 1-3 mm'lik kaba kırma olması asidozdan korur; çok ince öğütülmüş yem süt yağını düşürür (MAKÜ).
• Doğumdan sonra günlük kesif yem 5-6 kg'ı aşıyorsa 3-4 öğüne bölünmelidir (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Kışın kullanılan yemlerin besin değeri nedir?

Kış yemlerinin değeri birbirinden çok farklıdır. ADU'nun tablosunda iyi kalite kuru yoncanın kilogramında 159 g ham protein, buğday samanında ise 32 g vardır (ADU). Değerler yemin doğal hâli, yani tartıdaki ağırlığı içindir.

Fiğ-arpa otunun enerji ve kalsiyum değerini veren bir kaynağa ulaşamadık. Bu ikisini ADU'nun kuru madde tablosundaki fiğli yulaftan aldık: kuru maddede 8,1 MJ ME ve 8,5 g kalsiyum (ADU). Çevirmede 1 kalori = 4,184 joule alındı (Şehu).

Proteini Kayseri'de kuru tarım koşullarında yapılan iki yıllık (2015-2017) denemeden aldık. Macar fiği ile arpa karışımlarının kuru otunda ham protein, iki yılın ortalamasında %12,26 ile %15,64 arasındaydı; fiğ oranı arttıkça protein yükseldi (Düzçekiç ve ark., 2022). Tabloda en düşük değeri, %30 fiğ ve %70 arpa karışımının %12,26'sını kullandık.

ADU tablosundan hesaplandığında kuru maddede orta kalite yoncada yaklaşık %13,3, iyi kalite yoncada %17,7 ham protein vardır (ADU). Yani fiğ-arpa otu proteince orta kalite yonca düzeyindedir. Yonca protein ve kalsiyumca zengin, enerji ve fosforca yetersizdir; buğdaygil kaba yemle ya da tahılla dengelenmelidir (MAKÜ). Kendi yoncanız için yonca yetiştiriciliği rehberimize bakın.

Süt yemi için tek değer veremiyoruz: MAKÜ'ye göre çuvaldaki değerler aynı olsa bile ham maddeleri partiden partiye değişebilir (MAKÜ). Etiket değerlerini esas alın.

Kaynaklarda hangi örnek süt ineği rasyonları var?

Resmî ve akademik kaynaklarda hesabı gösterilmiş iki örnek bulduk; ikisi de mısır silajı ve kuru yoncaya dayanır (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Küçükersan).

Aydın örneği 2.416 g ham protein, 26,57 Mcal NEL, 113 g kalsiyum ve 83 g fosfor sağlar. İhtiyaç 2.414 g, 26,96 Mcal, 100 g ve 64 g'dır (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Küçükersan örneği 1.528 g sindirilebilir ham protein ve 164,42 MJ ME verir; ihtiyaç 1.575 g ve 164,35 MJ'dir (Küçükersan).

İki örnek de hesap yöntemini gösterir ve pay bırakmaz: Aydın'da enerji, Küçükersan'da protein ihtiyacın biraz altındadır. Bizim hesabımızla ikisinde de kaba yem kuru maddenin yaklaşık yarısıdır (%52 ve %50).

Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü hesap yapamayan yetiştirici için pratik bir kural da verir. Yaşama payı için her 100 kg canlı ağırlığa 1,5 kg iyi kalite kuru ot (yonca, korunga) verilir. Bunun yerine 2 kg orta kalite (çayır otu) ya da 2,5 kg kalitesiz kuru ot (sap, saman) da verilebilir. Süt için kaba yeme ek olarak her 3 kg süte 1 kg kesif yem hesaplanır. Kaynağın örneklerinde 500 kg'lık inek 7,5 kg iyi kalite kuru ot, 15 kg süt veren inek 5 kg süt yemi alır (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). MAKÜ'ye göre yalnız iyi kaliteli kaba yemle bir inek 10-15 litreye kadar süt verebilir (MAKÜ).

Kuru yonca, fiğ-arpa otu, silaj ve arpayla kış rasyonu nasıl kurulur?

Kış rasyonu, eldeki kaba yemi önce yerleştirip açığı arpa, mısır ve küspeyle kapatarak kurulur. Aşağıdaki iki örnek kaynaklardan değil, bizim hesabımızdan gelir; ihtiyaçlar ve fiğ-arpa otunun proteini dışındaki yem değerleri yukarıdaki ADU çizelgelerindendir (ADU). Değerleri bilerek düşük seçtik: silajda kitapçıktaki en düşük enerjiyi (kuru maddede 2,24 Mcal ME), yoncada orta kaliteyi kullandık. Enerji, protein ve kalsiyumda ihtiyacın en az %5 üstüne çıktık.

Yem analizi yaptırmadan bu miktarları uygulamayın; rasyonu zooteknist ya da veteriner hekimle kurun. Tablo sizin yemlerinizi değil, kitapçığın ortalamalarını gösterir. Silajınızın kuru maddesi %25'ten yüksekse aynı kilo daha çok kuru madde verir ve inek hepsini yiyemeyebilir. Otunuzda fiğ azsa protein düşer. Fiğ-arpa otunun kalsiyumu kesin bilinmediği için B'ye de kireç taşı ekledik. A'da 8,5, B'de 7 kg kesif yem var; 5-6 kg'ı aşan kesif yemi 3-4 öğüne bölün (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Kitapçığın iki tablosu aynı yeme farklı değer verebilir: buğday samanının kuru maddesinde biri yaklaşık 1,49, öteki 1,36 Mcal ME verir (ADU). Düşük değerle de B'nin enerjisi ve proteini ihtiyacın %5 üstünde kalır.

İki rasyonda da arpa da tane mısır da tek başına kesif yemin yarısını geçmez; mısır toplam kuru maddenin %35'inin altındadır. Kaba yem kuru maddesi canlı ağırlığın yaklaşık %1,5'idir. Hesapta fosfor, NDF ve vitaminler yoktur, çünkü ADU tablosunda bu değerler bulunmaz.

Kışın sık görülen bir hata, kaba yemi yalnız samanla vermektir. Aynı tablo değerleriyle B'deki ineğe 6 kg buğday samanı ve 7 kg arpa verildiğini düşünün. Bu rasyon yaklaşık 1.025 g ham protein, 28,3 Mcal ME ve 12 g kalsiyum sağlar; ihtiyaç 1.714 g, 32,8 Mcal ve 68 g'dır. Protein yaklaşık %40 eksik kalır. MAKÜ'ye göre samanın yüksek miktarda verilmesi negatif enerji dengesini (yemden alınan enerjinin harcanandan az kalmasını) uzatır ve üreme sorunlarına yol açar (MAKÜ).

Tuz, mineral ve vitamin ne kadar eklenir?

Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü toplam rasyona %0,5, kesif yeme %1 tuz katılmasını önerir (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Örnek rasyonlarda bu oranı kuru madde üzerinden hesapladık. Ankara Üniversitesi ders notu süt veren inek için rasyonda %0,43, süt vermeyen için %0,25 tuz önerir (Ankara Üniversitesi, 5. hafta notu). Kuru dönemin ileri aşamalarında aşırı kesif yem ve tuz meme ödemini teşvik eder (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

Süt ineği en az 15 mineral maddeye ihtiyaç duyar; en çok gerekenler kalsiyum, fosfor, magnezyum, sodyum ve klordur (Ankara Üniversitesi, 9. hafta notu). Kalsiyum açığı kireç taşıyla (kilogramında 360 g kalsiyum) ya da DCP ile (kilogramında 263 g) kapatılır (ADU). Kuru dönemde yonca gibi kalsiyumca zengin otlar ve süt yemi fazla verilmemelidir. Bu, doğumdan sonra süt humması (doğum felci) riskini artırır (MAKÜ).

B grubu vitaminleri işkembedeki mikroorganizmalar üretir; asıl dikkat edilecekler yağda eriyen vitaminlerdir (Ankara Üniversitesi, 9. hafta notu). Şehu'nun sunumu bunları A, D ve E olarak sayar (Şehu).

Ohio State Üniversitesi'nden Bill Weiss'in bir sektör haber sitesindeki önerileri ABD'nin NRC (Ulusal Araştırma Konseyi) standardına dayanır. Taze yeşil yem almayan inekler içindir. Weiss, Holstein ineğe günde 80.000-150.000 IU (uluslararası birim) ek A vitamini önerir. E vitaminini doğumdan önceki son 14-21 günde günde 2.000-4.000 IU'ya çıkarmayı önerir. Bütün kuru dönem boyunca günde 3.000 IU ise mastitis (meme iltihabı) riskini artırabilir (Weiss).

MAKÜ'ye göre kuru dönemde verilen E vitamini ve selenyum eşin kolay atılmasına ve mastitisin azalmasına yardım eder (MAKÜ). Vitamin-mineral karmasının dozunu etiketine ve veteriner hekiminizin önerisine göre belirleyin.

Kış rasyonu bölgeye göre nasıl değişir?

Bölgeler arasındaki asıl fark, elde hangi kaba yemin bulunduğudur; pek çok bölgede işletmelerin çoğu kaba yem olarak saman kullanır (Mamak, 2015). Tablo, Mamak'ın tezinde aktardığı farklı yıllardaki çalışmalardan derlendi.

Elazığ'da 20 baş ve üzeri süt ineği olan işletmelerin %95'i kışın fabrika yemi kullanıyordu. Mısır silajı kullananların oranı yazın %35 iken kışın %87,5'e çıkıyor, yonca kullananlarınki %72,5'ten %52,5'e iniyordu. Kışın yonca veren işletmelerin %81'i inek başına günde 2-7 kg kuru yonca veriyordu. İşletmelerin %84'ü samanı patozdan geçiriyordu ve samanın tamamı 5 cm'den kısaydı (Mamak, 2015).

Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne göre mısır sulu tarım için uygundur (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Fiğ-tahıl karışımları için yem bitkileri sayfamıza, silaj planı için silajlık mısır verimi yazımıza bakın.

Akdeniz, Güneydoğu Anadolu ve Karadeniz'e özgü bir kış rasyonu örneğine ulaşamadık. Bu bölgelerde il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Kışın rasyonda başka nelere dikkat edilmeli?

Kışın su, yem geçişi ve silaj kullanımına özellikle dikkat edin:

• İneğin önünde her zaman temiz, taze su olmalı; suluklar donmamalıdır (MAKÜ).
• Yemi birden değiştirmeyin; aynı markanın yeni partisi bile eskisiyle karıştırılarak verilmelidir (MAKÜ).
• Kapatılan silaj 40-60 gün bekledikten sonra açılabilir. Açıldıktan sonra her gün örtülmeli, küflü silaj hiç verilmemelidir (MAKÜ).
• Yemlikte inek başına 60 cm yer ayrılmalıdır (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).
• İştahsızlık, gübrede sindirilmemiş tane, köpüklü ishal ya da gaz şişkinliği görürseniz veteriner hekime başvurun (MAKÜ).