Gebe koyun nasıl beslenir? Kuzulama öncesi kış rasyonu

Gebe koyun, ilk üç ayda mera yeterliyse ek yem istemez (Özdoğan). Kuzu, doğum ağırlığının %70'ini son altı haftada kazanır; asıl ek yemleme bu dönemdedir (AHDB). Rasyonun temeli kuru ot, yonca, korunga gibi kaba yemdir; arpa gibi kesif (yoğun) yem doğuma yaklaştıkça artırılır. Koyunculuk Araştırma Enstitüsü, son dönemde kaba yeme ek 500–1500 g kesif yemin kuzuların yaşama gücünü artırdığını bildirir.

Gebe koyunun yem ihtiyacı ne zaman artar?

Gebe koyunun yem ihtiyacı asıl olarak gebeliğin son altı haftasında artar, çünkü kuzu bu dönemde hızla büyür. Koyunlarda gebelik yaklaşık 150 gün sürer; ilk üçte ikilik dönemde yavru, doğum ağırlığının ancak %10'una ulaşır (Ankara Üniversitesi, dölerme beslenmesi notu). Doğuma 8, 4 ve 2 hafta kala yavrunun ağırlığı, doğum ağırlığının sırasıyla yaklaşık %25, %50 ve %85'idir (Polatsü ve ark., 1996).

Gebeliğin 40. gününden 110–115. gününe kadar yaşama payı düzeyinde besleme yeterlidir (Ankara Üniversitesi, koyun besleme sunumu). Yaşama payı, hayvanın yalnızca ağırlığını korumasına yetecek yem demektir. Prof. Dr. Mürsel Özdoğan da gebeliğin en kritik döneminin son 45 gün olduğunu yazar (Özdoğan).

İşin zor yanı, ihtiyaç artarken iştahın düşmesidir. İngiltere'nin tarım geliştirme kurulu AHDB'ye göre büyüyen kuzu işkembeye (rumen) baskı yaptığı için doğum yaklaştıkça iştah düşebilir. Bu yüzden son haftalarda rasyonun her kilosu daha çok enerji ve protein taşımalıdır (AHDB). Gebeliğin 105. gününden sonra koyunun yiyebildiği en fazla kuru madde, tahminen 60 kg'lık koyunda günde 1,5 kg, 75 kg'lıkta 1,8 kg'dır (Alçiçek ve Yurtman, 2009).

Son 6 haftada enerji ihtiyacı ne kadar artar?

Hesabımıza göre AHDB tablosunda doğuma 7 hafta kala ile son hafta arasında enerji ihtiyacı tekiz gebede yaklaşık %40, ikiz gebede yaklaşık %60 artar (AHDB). Tablo, ağılda tutulan koyunların günlük metabolize olabilir enerji (ME) ihtiyacını megajul (MJ) olarak verir. ME, hayvanın yemden gerçekten kullanabildiği enerjidir.

AHDB bu değerleri İngiltere Tarım ve Gıda Araştırma Konseyi'nin (AFRC) 1993 tarihli ihtiyaç sisteminden alır. AHDB, doğum yaklaştıkça yem ihtiyacının neredeyse ikiye katlandığını da yazar, ama neye göre olduğunu belirtmez. Hesabımıza göre tablodaki 70 kg'lık koyunun son hafta ihtiyacı tekizde 14,4, ikizde 18,3 MJ'dir. Bu, aynı ağırlıkta kuru ve gebe olmayan koyunun 8 MJ'lik yaşama payının 1,8–2,3 katıdır (AHDB).

Satırı seçerken ırk ortalamasına değil, kendi koyunlarınıza bakın. AHDB, sürünün ortalama ergin ağırlığını bulmak için bir grup koyunun tartılmasını önerir (AHDB). Marmara Hayvancılık Araştırma Enstitüsü'nde ergin canlı ağırlık Kıvırcık ırkında 62,60 kg, Gökçeada ırkında 51,39 kg, Sakız ırkında 48,52 kg ölçülmüştür. Ancak bu ortalamalara koçlar da dâhildir; aynı çalışmada üç ırkın dişileri birlikte 45,37 kg'dır (Ceyhan ve ark., 2007).

Bazı kaynaklar enerjiyi megakalori (Mcal) ile verir; 1 kcal 4,184 kJ'dir, yani 1 Mcal 4,184 MJ eder (FAO). MSD Veteriner El Kitabı'na göre 70 kg'lık tekiz gebe koyunun ME ihtiyacı gebeliğin başında günde 2,8 Mcal, sonunda 3,45 Mcal'dir (%23 artış). İkiz taşıyanlarda ihtiyaç 3,22 Mcal'den 4,37 Mcal'ye çıkar (%36 artış) (MSD Veteriner El Kitabı). Hesabımıza göre MSD'nin gebelik sonu değerleri 14,4 ve 18,3 MJ eder; bunlar AHDB tablosundaki 70 kg'lık koyunun son hafta değerleriyle aynıdır.

Gebe koyunun protein ihtiyacı ne kadardır?

Gebe koyunun protein ihtiyacı da son dönemde belirgin artar ve ikiz taşıyanlarda daha yüksektir. Alçiçek ve Yurtman'ın süt tipi koyunlar için derlediği günlük ham protein ihtiyacı şöyledir (Alçiçek ve Yurtman, 2009):

Ankara Üniversitesi ders notunda 50 kg'lık koyunun ihtiyacı ilk 15 haftada 112 g'dır; son 4 haftada kuzulama oranı %130–150 beklenende 175, %180–225 beklenende 196 g'a çıkar (Ankara Üniversitesi, 10. hafta notu). Kaynaklar farklı ihtiyaç sistemleri kullandığı için rakamlar birebir örtüşmez. AHDB'ye göre birden fazla kuzu taşıyan koyun, son 3–4 haftada kuzu gelişimi ve ağız sütü için ek, kaliteli bir protein kaynağı ister (AHDB).

Tiken ve arkadaşlarına göre yaşama payı için rasyonun her kilogramında 8,4 MJ ME ve %9,4 ham protein yeter (Tiken ve ark., 2024). Son 4 haftada bu değerler tekiz gebede 9,6 MJ ve %11,0'a, ikiz gebede 10,0 MJ ve %12,8'e çıkar (Tiken ve ark., 2024). AHDB'nin tablosunda ortalama kuru ot 8,8 MJ ME ve %9 ham protein içerir (AHDB). Yani orta kaliteli kuru ot tek başına son haftaların ihtiyacını karşılamaz.

İleri gebelikte günlük mineral ihtiyacı 14,5 g kalsiyum ve 7,5 g fosfordur; koyunlara özel mineral karışımından günde 20 g vermek ihtiyacı karşılar (Alçiçek ve Yurtman, 2009). Kaba yemin üçte birini baklagil otu oluşturduğunda kalsiyum ihtiyacı karşılanabilir (Özdoğan).

Flushing ile kuzulama öncesi yemleme arasındaki fark nedir?

Flushing (aşım öncesi zengin yemleme) gebelikten önce, kuzulama öncesi yemleme ise gebeliğin son haftalarında yapılır. Flushing, çiftleşmeden 2 hafta önce başlar, çiftleşme dönemi boyunca ve sonrasında 2–3 hafta sürer. Bu dönemde merada otlayan koyuna günde 250–400 g kesif yem eklenir (Ankara Üniversitesi, 10. hafta notu). Özdoğan ise flushing için, işletmede kaliteli kuru yonca otu varsa yoncayı 500 g ile başlatıp 1,5 kg'a çıkarmayı önerir. Kuru yonca yoksa 400 g fabrika yemi ya da arpa–yulaf karışımıyla başlayıp 700–800 g'a çıkılır (Özdoğan).

Flushing ikizliği artırır; bu da kışın sürüde daha çok ikiz gebe demektir. Alçiçek ve Yurtman'ın aktardığı verilerde 4 haftalık flushing, koyun başına yumurtlama sayısını 1,50'den 2,17'ye çıkarmıştır (Alçiçek ve Yurtman, 2009). Flushing yaptıysanız son altı haftada daha fazla yeme ve daha sıkı takibe hazırlanın.

Kuzulama öncesi yemlemede ise kesif yem doğuma doğru haftadan haftaya artırılır; AHDB bu yönteme "basamaklı artırma" (step rate) der. Başlangıç ve bitiş miktarının ortalamasını son 6–8 hafta boyunca sabit vermek de mümkündür. Ancak bu "sabit oran" yöntemi, koyunlar çok zayıf ya da çok yağlıysa uygulanmamalıdır (AHDB).

Kuru ot, yonca, korunga ve arpayla hangi rasyonlar kurulabilir?

Kaynaklardaki bütün örnek rasyonlarda kaba yem temeldir; kesif yem doğuma yaklaştıkça artırılır. Aşağıdaki yem değerleri tablosu AHDB, Ankara'daki Polatsü ve arkadaşlarının denemesi ve Feedipedia verilerinden derlenmiştir. KM (kuru madde), yemin suyu uçurulunca kalan kısmıdır.

Kaynaklarda yer alan örnek günlük rasyonlar (koyun başına) şunlardır:

Kanada'daki British Columbia Tarım Bakanlığı rakamları pound cinsindendir; kilograma biz çevirdik. Bakanlık, ham proteini %10'un altındaki otla beslenen koyunun tahıl karışımına protein kaynağı eklenmesini ister. Arpanın her 100 kg'ına 5 kg mineral karıştırılmasını da uygun bulur (British Columbia Tarım Bakanlığı).

Korunga kuru otu bu %10 koşulunu genellikle karşılar. Dr. Hikmet Soya'ya göre korunganın kuru otu %17–20 protein içerir (Soya, Ege Üniversitesi). Feedipedia'daki ortalama ise %15,2'dir, ama en düşük örnek %9,0'a kadar iner (Feedipedia). Korunga taze, kuru ot ya da silaj olarak hayvanlara yedirilebilir ve taze verildiğinde yonca gibi şişkinlik yapmaz (Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü). Gebe koyunlarda korunga kuru otuyla yapılmış bir besleme denemesine ise ulaşamadık. Kıraç tarlanız varsa korunga ekim zamanı, sulu tarlanız varsa yonca yetiştiriciliği rehberimize bakın.

Kışın kaba yem çoğu zaman samansa dikkatli olun. AHDB'ye göre buğday ya da arpa samanı (5–7 MJ ME/kg KM, yaklaşık %4 protein) gebe koyunun ana kaba yemi olabilir, ama bazı şartlarla. Saman temiz olmalı ve koyun başına günde 1,5 kg ayrılacak kadar bol verilmelidir. Koyunlar samana iyi kondisyondayken ve doğumdan en geç 7 hafta önce geçirilmeli, samanın düşük enerji ve proteini bol kesif yemle kapatılmalıdır (AHDB).

Kendi koyununuzun rasyonunu nasıl hesaplarsınız?

Kendi rasyonunuzu AHDB'nin beş adımlı yöntemiyle hesaplayabilirsiniz (AHDB):

1. Koyunun ağırlığını ve kaç kuzu taşıdığını öğrenin. Kuzu sayısı ultrasonla belirlenir; AHDB taramayı aşımdan 40–90 gün sonra önerir (AHDB). Baştan ve Salar ise gebeliğin 30–40. günlerini önerir (Baştan ve Salar, 2013).
2. Enerji ihtiyacını yukarıdaki enerji tablosundan okuyun.
3. Kaba yemden gelen enerjiyi bulun: koyun ağırlığı × kuru madde tüketim oranı × otun enerjisi. AHDB'nin tüketim tablosunda orta kaliteli kuru ot 8,5 MJ/kg KM sayılır. Bu ot doğuma 12 ile 3 hafta kala canlı ağırlığın %1,5'i, son 3 haftada %1,1'i kadar tüketilir (AHDB).
4. Enerji açığını arpanın enerjisine bölün, sonra kuru madde oranına bölerek taze ağırlığa çevirin. Arpa %86 kuru madde ve kilogram kuru maddede 13,2 MJ ME içerir (AHDB).
5. Proteini kontrol edin ve günlük kesif yemi öğünlere bölün.

Aşağıdaki tablo, bu yöntemle 60 kg'lık koyun için yaptığımız hesaptır. Enerji ihtiyacı, ot ve arpa değerleri ve tüketim oranları AHDB'den alınmıştır. Kuru otu taze ağırlığa AHDB'nin %85 kuru madde değeriyle çevirdik (AHDB).

Örneğin ikiz taşıyan 60 kg'lık koyun, doğumdan bir hafta önce 16,3 MJ ister. Hesabımıza göre kuru ottan 60 × 0,011 × 8,5 = 5,6 MJ alır. Kalan 10,7 MJ için 0,81 kg kuru madde, yani yaklaşık 0,94 kg arpa gerekir.

Hesabımıza göre aynı rasyonda protein yetmez. AHDB'nin ham protein değerleriyle (kuru ot %9, arpa %12,1) kuru ot 59 g, arpa 98 g, toplam yaklaşık 157 g verir. Alçiçek ve Yurtman ise 60 kg'lık ikiz gebe için 180 g önerir (Alçiçek ve Yurtman, 2009). Polatsü ve arkadaşlarının kullandığı kuru yonca otu %17,8 ham protein içerir (Polatsü ve ark., 1996). Hesabımıza göre aynı 0,66 kg kuru madde bu yoncadan gelirse kaba yemin proteini 59 g'dan 117 g'a çıkar. Kuru ot yerine yonca ya da korunga vermek veya arpaya bu denemedeki gibi ölçülü soya küspesi katmak (karmada %13,5) açığı azaltır.

Kesif yemi bölerek verin. AHDB, tek öğünde koyun başına 0,5 kg'dan fazla kesif yem verilmemesini ister (AHDB). Daha fazlası günde iki öğüne, 1 kg'ı aşan miktar üç öğüne bölünür. Kesif yem verilirken her koyuna en az 45 cm yemlik yeri ayrılmalıdır (AHDB).

Kış rasyonu bölgeye göre nasıl değişir?

Kış rasyonu, kuzulamanın ne zaman olduğuna ve koyunların ağılda kaç ay kaldığına göre değişir. Aşağıdaki tablo üç bölgedeki çalışmalardan derlenmiştir.

Koyunda gebelik yaklaşık 150 gün sürer (Ankara Üniversitesi, dölerme beslenmesi notu). Hesabımıza göre Marmara sürüsünde Temmuz'un ilk haftasındaki aşım, kuzulamayı Kasım sonu ile Aralık başına getirir. Son altı hafta da Ekim'in ikinci yarısından doğuma kadar sürer.

Sürünüz Çankırı işletmelerindeki gibi kışı yalnız samanla geçiriyorsa yukarıdaki saman şartlarına ve protein açığına özellikle dikkat edin.

Doğu Anadolu'da kış uzun ve serttir. Çaldıran'da sıcaklık bazı gecelerde eksi 40 dereceye düşer (Türkmen ve Çak, 2021). Soğuk hava, düşük yem kalitesi ve çevresel stres gebelik toksemisi riskini artırabilir (Ankara Üniversitesi, gebelik toksemisi sunumu). Özdoğan'a göre soğuk havada yapılan kırkım, yalıtımı azalttığı için enerji ihtiyacını artırır (Özdoğan).

Ege, Akdeniz, Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu için gebe koyunun kış beslemesine dair takvim veren bir kaynağa ulaşamadık. Bu bölgelerde il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın. Koyunların kışa iyi kondisyonla girmesi yaz merasına da bağlıdır; bunun için mera ıslahı rehberimize bakabilirsiniz.

Gebelik toksemisi nedir ve belirtileri nelerdir?

Gebelik toksemisi, gebeliğin son döneminde enerji yetmezliğinden kan şekerinin düşüp kanda keton cisimlerinin arttığı bir metabolizma hastalığıdır (Tiken ve ark., 2024). "İkiz kuzu hastalığı" olarak da bilinir. Hastalık genellikle gebeliğin son 6 haftasında, ikiz ya da daha fazla kuzu taşıyan koyunlarda görülür (Baştan ve Salar, 2013). MSD'ye göre vakaların çoğu doğumdan 1–3 hafta önce başlar (MSD Veteriner El Kitabı).

Aşırı zayıf ve aşırı yağlı koyunlar risk altındadır. Vücut kondisyon skoru, koyunun zayıflığını ya da yağlılığını 1 (çok zayıf) ile 5 (çok yağlı) arasında puanlar (AHDB). Skoru 2'nin altında ya da 4 ve üzerinde olan koyunlarda hastalık sık görülür (Baştan ve Salar, 2013). Nakil, kırkım, ani yem değişikliği, aşırı sıcak ya da soğuk ve ağır parazit yükü de iştahı düşürerek hastalığı tetikleyebilir (Tiken ve ark., 2024).

Başlıca belirtiler şunlardır:

• İlk işaret, yemliğe isteksiz gelmek ve özellikle tahılı yememektir. Hasta koyun, sürüdekilerden daha sık yatar (MSD Veteriner El Kitabı).
• İştah tamamen kesilebilir; koyun uyuşuklaşır ve sürünün gerisinde kalır (Baştan ve Salar, 2013).
• Sallantılı yürüme, koordinasyon bozukluğu, diş gıcırdatma ve körlük görülür (Baştan ve Salar, 2013).
• Dışkı kuru, mukusla kaplı ve azdır; kandaki keton çok yükselirse nefeste aseton kokusu hissedilir (Baştan ve Salar, 2013).

MSD'ye göre hastalık genellikle 2–4 gün içinde körlüğe, yere yatmaya, komaya ve ölüme ilerler (MSD Veteriner El Kitabı). Ölüm oranını Tiken ve arkadaşları %30–50 olarak verir ve tedaviye erken başlanmazsa ölümün %100'e yaklaştığını ekler (Tiken ve ark., 2024).

Belirti gördüğünüz koyunu hemen veteriner hekime gösterin; tedavinin başarısı erken teşhise bağlıdır (Baştan ve Salar, 2013). Tedavide damar yoluyla verilen glikozun yanında ağızdan propilen glikol de kullanılır; doza ve tedaviye veteriner hekim karar verir (Baştan ve Salar, 2013). MSD, yemden kesilen koyunun sürüden ayrılıp elle beslenmesini önerir; koyun rahat etsin diye sürüyü görebilmelidir (MSD Veteriner El Kitabı).

Gebelik toksemisinden nasıl korunulur?

Korunmanın temeli, son altı haftada enerjiyi yeterli vermek ve koyunu ne zayıf ne de yağlı tutmaktır. British Columbia Tarım Bakanlığı, strese maruz kalan yağlı koyunların gebelik toksemisine orta kondisyondaki koyunlardan daha yatkın göründüğünü yazar. Bu stresler ani hava değişimi, kısa süreli açlık ve kaba muameledir (British Columbia Tarım Bakanlığı). Kaynakların önerileri şunlardır:

• Kondisyonu erken düzeltin. Koyunlar son 6 haftaya 2,5'in altında kondisyon skoruyla girmemelidir. Skoru 1 puan yükseltmek yaklaşık 6 hafta sürer (MSD Veteriner El Kitabı). Tiken ve arkadaşlarına göre skor gebeliğin son ayında 2,5–3,5, kuzulamada 2–2,5 olmalıdır. Skoru düşük koyunlar yüksek enerjili rasyonla beslenmeli ve iki haftada bir yeniden puanlanmalıdır (Tiken ve ark., 2024).
• Kuzu sayısını öğrenip gruplayın. Ultrasonla kuzu sayısını belirleyin ve besleme programını buna göre kurun (Baştan ve Salar, 2013). AHDB, zayıf tekiz gebelerin ikiz gebelerle birlikte beslenmesini önerir, çünkü ikisi aynı yemi ister (AHDB).
• Yemi kuzu sayısına göre artırın. Baştan ve Salar, ikiz taşıyan koyunun yemini tekiz taşıyandan daha fazla artırmayı önerir. Çok sayıda yavru işkembenin kapasitesini azalttığı için az yer kaplayan, enerjice zengin kesif yem seçilmelidir (Baştan ve Salar, 2013). Miktarı yukarıdaki enerji tablosu ve rasyon hesabıyla bulun.
• Tahılı erken başlatın. Doğumdan yaklaşık 6 hafta önce her gün 100–300 g mısır ya da yulaf, 2–3 öğüne bölünerek verilmelidir (Baştan ve Salar, 2013).
• Ani değişiklikten kaçının. Önlerinde her zaman kaba yem olsun ve kesif yem öğünlere bölünsün. Koyunlar günde birkaç saat ağıl dışında dolaşsın. Ketojen etkili (keton oluşumunu artıran) yağlı tohum küspeleri fazla verilmesin, kötü kaliteli silaj hiç verilmesin (Baştan ve Salar, 2013).
• Suyu kesmeyin. Gebe koyun günde 8–12 litre su ister; su temiz ve sürekli önünde olmalıdır (Özdoğan).
• Kan testi yaptırın. AHDB, veteriner hekimin farklı kondisyondaki 6–8 çoğul gebe koyundan kan almasını önerir. Beta-hidroksibütirat (BHB) değeri, ultrasonla taranmış çoğul gebelerde 1,1 mmol/L'nin, taranmamış koyunlarda 0,8 mmol/L'nin altında olmalıdır (AHDB).