Yem pancarı nasıl yetiştirilir? Ekim, verim ve hayvana yedirme

Yem pancarı (hayvan pancarı) ilkbaharda, toprak tava geldiğinde ekilir. Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün belgesi Mart-Nisan'ı önerir (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Aynı belgeye göre elle ekimde dönüme (dekara) 2-3 kg tohum atılır ve seyreltmeden sonra dekarda 7.000-8.000 bitki bırakılır. Uygun tarımla dekardan 10-12 ton yumru alınır. Pancar rasyona birden değil, azar azar eklenmelidir (Feedipedia).

Yem pancarı nedir, şeker pancarından farkı ne?

Yem pancarı, şeker pancarıyla aynı türün (Beta vulgaris) hayvan yemi için yetiştirilen, şeker oranı düşük ve kök gövdesi çok iri olan varyetesidir (Ankara Üniversitesi ders notu). Görünüşü şeker pancarından biraz farklıdır, ama yetiştirme tekniği benzerdir (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008).

Asıl fark kuru maddededir (suyu uçurulduktan sonra kalan kısım). Feedipedia yem pancarı çeşitlerini kuru maddeye göre üç gruba ayırır: yüzde 12'nin altı, yüzde 12-16 ve yüzde 16-20 (Feedipedia). Kuru maddesi yüzde 20'yi geçen beyaz pancarlar şeker pancarı sayılır (Feedipedia). Ankara denemesinde yumrunun kuru madde oranı iki yıl ortalamasında yüzde 16,10 çıkmıştır (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008).

Türkiye'de yem pancarı en çok dört bölgede yetiştirilir: Karadeniz (Samsun, Bolu, Trabzon), Trakya (Tekirdağ, Kırklareli), Ege (Afyonkarahisar, Kütahya, Aydın) ve Akdeniz (Burdur). Bu bilgiyi Özdemir ve Kökten, Adıyaman ve Soya'nın 2003 tarihli çalışmasından aktarır (Özdemir ve Kökten, 2020). Aynı kaynağa göre TİGEM (Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü) gibi büyük çiftlikler dışında ekim çok küçük alanlarda, elle ya da çapayla yapılır. Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün geliştirdiği Nedimbey, 2011'de tescil edilen ilk yerli hayvan pancarı çeşididir (Erdoğdu ve ark., 2011).

Yem pancarı ne zaman ekilir?

Yem pancarı ilkbaharda, toprak tava geldiğinde ekilir. Tava gelmek, toprağın işlenecek kadar nemli ama çamur olmayacak kadar kuru olması demektir. Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün belgesi en uygun zamanı Mart-Nisan olarak verir (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Ancak belgenin metni Ordu bölgesini anar; yani bu öneri her bölge için yazılmamış olabilir.

İç Anadolu denemelerinde ekim Nisan'da yapılmıştır: Ankara'da 1 ve 5 Nisan'da (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008), Eskişehir'de 25 Nisan'da (Erdoğdu ve ark., 2011). Doğu Anadolu için yem pancarına özgü bir ekim tarihi kaynağına ulaşamadık. İç ve Doğu Anadolu'da Mart'ta ekmeden önce il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışın. Türkiye'deki denemelerde ekim tarihleri aşağıdaki gibidir.

Ekimi geciktirmek verimi düşürür. İzmir'de yapılan bir çalışmada ekim geciktikçe ve bitki sıklığı azaldıkça verimde düşme eğilimi görülmüştür (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008). Aynı makalenin aktardığı Krousky (1991) çalışmasında 14 günlük gecikme, sulanmayan alanda yüzde 55,6, sulanan alanda yüzde 36 verim kaybı getirmiştir. Makalenin aktardığına göre Acar (2000) Konya'da en yüksek verimi Petra çeşidinde, 5 Nisan ekiminden ve dekara 8.500 bitki sıklığından almıştır (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008).

Akdeniz kıyısında durum farklı olabilir. Çukurova'da Rota çeşidiyle yapılan bir araştırmada sonbahar ekimleri yaz ekimlerinden daha verimli bulunmuştur (Özaslan Parlak ve Sevimay, 2007). Bu tek bir çalışmanın aktarılan sonucudur; Akdeniz ve Ege kıyısında ekim tarihini il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışın.

Yem pancarı ikinci ürün olarak ekilebilir mi?

Evet, sulanabilen tarlada arpa ya da buğday hasadından sonra ekilebilir. Ankara'da 2003-2004'te 1 Temmuz ve 15 Temmuz'da ekilen pancar yaklaşık 4 ay sonra hasat edilmiş, deneme her yıl 5 kez sulanmıştır (Özaslan Parlak ve Sevimay, 2007). Arpadan sonra ekilen pancarın yeşil kök verimi 2003'te 3.421 kg/da, 2004'te 3.215,33 kg/da olmuştur. Arpadan sonraki ekim 15 gün daha erken yapıldığı için buğdaydan sonraki ekimden daha verimli çıkmıştır.

Yem pancarı adım adım nasıl yetiştirilir?

Aşağıdaki adımlar Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün hayvan pancarı rehberine dayanır (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü).

1. Tarlayı seçin. Hafif ve orta bünyeli toprak seçin. Aynı tarlaya iki yıl üst üste pancar ekmeyin.
2. Toprağı hazırlayın. Tarlaya yanmış hayvan gübresi karıştırın. Belge 2-3 ton der ama birimini (dekar başına mı, tarla başına mı) yazmaz. Gübrelemeyi toprak tahliline göre yapın.
3. Ekin. Toprak tavdayken ekin; belge Mart-Nisan'ı önerir, yörenizin tarihini ilçe müdürlüğüne sorun. Tohumu 2-3 cm derine bırakın. Elle ekimde dönüme (dekara) 2-3 kg tohum atın.
4. Ekimle gübre verin. Ekimle birlikte dekara 15 kg triple süper fosfat (fosforlu bir gübre) verin. Yanında 15-20 kg azotlu gübre de verin.
5. Çapalayın ve seyreltin. Bitkiler 3-4 cm boylanınca ilk çapayı yapın. Sıra üzerinde bitkiler arasında 35 cm bırakın; dekarda 7.000-8.000 bitki kalsın.
6. Üst gübre verin. Seyreltme döneminde dekara 15-20 kg azotlu gübre daha verin.
7. Sulayın. Yetişme döneminde yağış yetmezse mutlaka sulayın.
8. Hasat edin. Sonbaharda yapraklar sararmaya başlayınca, soğuklar başlamadan sökün. Yaprakları ziyan etmeyin, ama hayvana az miktarda verin. Nedeni aşağıdaki "Pancar yedirirken nelere dikkat edilmeli?" bölümündedir.

Elle ekim önerisi belgede Ordu bölgesi için, mibzerli ekim olmadığı gerekçesiyle verilmiştir. Belge "dönüm" kelimesini kullanır. Resmî ölçüde dönüm dekarla aynıdır (1.000 m²). Bazı yörelerde dönüm farklı büyüklükte sayılabildiği için bu yazıda dekarı esas aldık.

Dekara ne kadar tohum atılır ve hangi aralıkla ekilir?

Elle ekimde dönüme 2-3 kg tohum önerilir (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Türkiye'deki ekimlerde ortalama tohum miktarı dekara 1,5 kg civarındadır (Özdemir ve Kökten, 2020). Denemelerde kullanılan miktar ve aralıklar şöyledir.

Tablo Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Özaslan Parlak ve Ekiz, Albayrak ve Çamaş, Erdoğdu ve ark., Özdemir ve Kökten ve Özaslan Parlak ve Sevimay kaynaklarından derlenmiştir.

Seyreltme gerekip gerekmediği tohum tipine bağlıdır. Pancarın tohum topaklarına glomerul denir. Monogerm (tek tohumlu) tohum genetik olarak ya da poligerm (çok tohumlu) topakların makineyle parçalanmasıyla elde edilir (Ankara Üniversitesi ders notu). Poligerm tohumda seyreltme yapılır ve bu sırada bitkiler zarar görebilir. Monogerm tohumda seyreltme yapılmadığı için işçilikten tasarruf edilir. Aynı ders notuna göre monogerm tohumun uygun olmayan koşullarda çimlenme yeteneği düşüktür ve hastalık ile zararlılardan daha çok etkilenir. Denemelerde yaygın kullanılan Rota çeşidi çok embriyolu (multigerm) yapıdadır (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008).

Yem pancarı hangi toprak ve iklimde yetişir?

En uygun topraklar hafif ve orta bünyeli olanlardır; fazla killi, fazla kumlu, taşlı ve çakıllı topraklarda yem pancarı yetişmez (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Aynı kaynağa göre patatesin yetiştiği bütün topraklarda rahatlıkla yetişir. Pancar toprağı besin elementleri bakımından çok sömürür (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008). Bu yüzden ekim nöbetine dikkat edin.

Yem pancarı özellikle sulu koşullarda çok verimlidir (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008). Rakım ve serinlik verimi düşürür. Orta Karadeniz denemesinde 920 m rakımlı Ladik, yüksek rakım, düşük yağış ve düşük sıcaklık nedeniyle uygun bulunmamıştır (Albayrak ve Çamaş, 2006). Aynı denemede 15 m rakımlı Bafra ile 449 m rakımlı Osmancık en yüksek verimi vermiştir.

Gübre miktarları kaynaklara göre değişir. Aşağıdaki değerler denemelerde uygulanan miktarlardır; kendi tarlanız için toprak tahlili yaptırın. Tablodaki "saf azot" gübrenin kendi ağırlığı değil, içindeki azot miktarıdır. P2O5 ise gübredeki fosforun fosfor pentoksit cinsinden miktarıdır. DAP (diamonyum fosfat) hem azot hem fosfor içeren bir gübredir. Tekleme, seyreltmede her ocakta tek bitki bırakmaktır.

Tablo Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Özaslan Parlak ve Ekiz, Erdoğdu ve ark. ve Özdemir ve Kökten kaynaklarından alınmıştır.

Hayvan pancarının güncel yem bitkileri desteği kapsamında olup olmadığını ve destek tutarını doğrulayan resmî bir belgeye ulaşamadık. Ekimden önce ÇKS (Çiftçi Kayıt Sistemi) kaydı ve destek koşulları için il ya da ilçe tarım müdürlüğünüze danışın. Hastalık ve zararlılarla mücadele konusunda da yem pancarına özgü bir resmî kaynağa ulaşamadık; sorun görürseniz yine ilçe müdürlüğüne başvurun.

Yem pancarı dekara ne kadar verim verir?

Uygun tarımla dekardan 10-12 ton yumru alınır (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Denemelerde verim sulamaya, çeşide ve yere göre dekara yaklaşık 3 tondan 13 tona kadar değişmiştir.

Tablodaki değerler Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Erdoğdu ve ark., Özdemir ve Kökten, Albayrak ve Çamaş, Özaslan Parlak ve Ekiz ve Özaslan Parlak ve Sevimay kaynaklarından alınmıştır. Hektar (ha) 10 dekardır; 90,6 t/ha dekara yaklaşık 9 ton eder.

Eskişehir denemesi tek yıllıktır ve yıllarca baklagil yetiştirilmiş, düzenli sulanan bir tarlada kurulmuştur (Erdoğdu ve ark., 2011). Ankara denemesinde ise iki yıl ortalamasında dekara 1.937,99 kg yaş yaprak alınmıştır (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008). Yumrunun kuru madde verimi Ankara'da 817,68 kg/da olmuştur (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008). Bingöl'de ise 997,78-1.330,80 kg/da arasında değişmiştir (Özdemir ve Kökten, 2020).

Pratik bir ölçü de var: Erzurum İl Müdürlüğü'ne göre bir dönümden kaldırılan pancar 3-5 Jersey ineğe ya da 2-3 Holstein veya Montafon ineğe 6 ay yeter. Birim alandan kaba yemi başka bir bitkiyle karşılaştırmak isterseniz silajlık mısırda dekara verim yazımıza bakın.

Yem pancarı ne zaman sökülür ve nasıl saklanır?

Yem pancarı sonbaharda, yapraklar sararmaya başladığında ve soğuklar başlamadan sökülür (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Yumrunun büyük kısmı toprak üstünde geliştiği için söküm kolaydır. Ayakla hafifçe vurmak ya da yaprakların başla birleştiği yerden çekmek yeter. Feedipedia'ya göre kök toprakta bozulmadığı için zarar verecek don olmadıkça erken sökmek gerekmez (Feedipedia).

Depoya yalnızca temiz ve sağlam yumru koyun (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Ağır hastalıklı pancar kullanılmamalı; hafif hastalıklılar sağlamlardan ayrı tutulup önce yedirilmelidir (Feedipedia). Donmuş pancar çözülmeye bırakılır ve en kısa sürede yedirilir. Erdoğdu ve arkadaşlarının aktardığına göre Acar ve Mülayim (2001), yumruların uygun koşullarda kışın 4 ay depolanabildiğini saptamıştır (Erdoğdu ve ark., 2011).

Yem pancarı hayvana günde ne kadar verilir?

Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü süt ineğine günde 25-30 kg, besi koyununa 4-5 kg, besi sığırına 30-35 kg pancar verilebileceğini yazar (Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü). Feedipedia ise taze pancar için şu miktarları verir (Feedipedia).

Feedipedia'ya göre pancardan gelen kuru madde, hayvanın canlı ağırlığının yüzde 0,8'ini geçmemelidir (Feedipedia). Bizim hesabımızla 600 kg'lık bir inekte bu sınır günde 4,8 kg kuru maddedir. Kuru maddesi yüzde 16 olan pancarda bu, yaklaşık 30 kg taze pancar eder. Bu rakam aşılmaması gereken üst sınırdır, önerilen günlük miktar değildir. Feedipedia'nın sağmal inek için verdiği miktar günde 20 kg'dır. Günlük miktarı kaynaklardaki 20-30 kg aralığının üstüne çıkarmak isterseniz önce veteriner hekime ya da bir hayvan besleme uzmanına danışın. Rasyonun tamamını planlamak için süt ineği günlük yem ihtiyacı yazımıza bakın.

Hayvan pancara nasıl alıştırılır?

Pancar rasyona birden değil, azar azar eklenir; böylece işkembedeki (rumen) mikroplar şekerce zengin yeme alışır (Feedipedia). Feedipedia süt ineği için 1 kg kuru madde pancarla başlayan bir haftalık geçiş önerir. Koyunda geçiş daha uzundur: günde 1 kökle başlayan dört haftalık alışma dönemi önerilir. Yaşlı koyunlara pancar doğranarak verilmelidir.

Pancarlı rasyon kuru ot gibi lifli kaba yemle dengelenmelidir (Feedipedia). Pancar işkembede kolay mayalanan karbonhidratça zengin, lifi az bir yemdir. Bu yüzden asidoz (işkembenin aşırı asitlenmesi) yapabilir, ancak Feedipedia bu riskin düşük olduğunu belirtir. Aşırı miktarda verilen pancar ketoza da yol açabilir. Ketoz, enerji dengesi bozulan hayvanda kanda keton cisimlerinin birikmesiyle ortaya çıkan bir metabolizma hastalığıdır.

Pancar yedirirken nelere dikkat edilmeli?

• Yapraklar: Erzurum İl Müdürlüğü hasatta yaprakların ziyan edilmeyip hayvana yedirilmesini önerir. Feedipedia ise yaprakların çok okzalik asit içerdiğini, büyük miktarda verilmemesi gerektiğini yazar (Feedipedia). Okzalatlar kandaki kalsiyumu bağlar ve süt hummasına (kan kalsiyumunun düşmesiyle gelen, çoğunlukla doğumdan hemen sonra görülen ve hayvanı yere yatırabilen bir hastalık) katkıda bulunur.
• Yeni sökülmüş kök: Taze sökülen kökte nitrat yüksek olabilir ve nitrat çiftlik hayvanlarında ishale yol açar (Feedipedia).
• Toprak: İyi temizlenmemiş kök çok mineral madde taşır ve enerji değeri düşer (Feedipedia). Pancarı topraktan arındırıp verin.
• Süt verimi: Yem pancarı yaklaşık yüzde 87 su içerir ve laksatif (yumuşatıcı) etkilidir (Özaslan Parlak ve Ekiz, 2008). Aynı makalenin aktardığı bir çalışmada pancar miktarı arttıkça süt verimi düşmüş, sütteki yağ oranı artmıştır.

Pancar yedirdiğiniz hayvanda ishal, iştahsızlık, durgunluk ya da süt hummasına benzer belirtiler görürseniz vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurun. Kışlık kaba yem planınızı yaparken yonca yetiştiriciliği rehberimize, diğer türler için yem bitkileri ve bitki rehberi sayfalarımıza göz atın.