Tritikale nedir, nasıl yetiştirilir? Ekim, verim ve yem değeri

Tritikale (×Triticosecale Wittmack) buğday ile çavdarın melezinden geliştirilmiş, kışa ve kurağa dayanıklı bir tahıldır (Trakya TAE). Kışlık olarak İç Anadolu ve Trakya'da Ekim ayında, Akdeniz–Ege sahil kuşağı ile Güneydoğu Anadolu'da Kasım–Aralık'ta ekilir. Dekara yaklaşık 20 kg tohum 5–6 cm derine atılır (Trakya TAE). Dane, yeşil ot ve silaj için yetiştirilir.

Tritikale nedir, ne için yetiştirilir?

Tritikale, anası buğday, babası çavdar olan melez bir tahıldır; ıslahın amacı fakir ve marjinal tarlalardan alınan verimi artırmaktır (Trakya TAE). Bugün başarılı olan tipler makarnalık buğday ile çavdarın melezidir. Kıraç alanlara uyumunu ve verimini buğdaydan, soğuk, asitli ve tuzlu toprakta yetişebilmesini çavdardan alır.

Danesi çoğunlukla hayvan yemi olarak, özellikle kanatlı yeminde kullanılır. Bitki ayrıca kaba yem üretimi ve otlatma için de ekilir (Trakya TAE). Isparta İl Müdürlüğü'ne göre kuru ot verimi yüksektir, ot uzun süre saklanabilir ve süt sığırlarına silaj olarak yedirilebilir (Isparta İl Müdürlüğü).

Meranın yetersiz kaldığı geç sonbahar ve erken ilkbaharda tritikale otlatılarak hayvanın yem ihtiyacı karşılanabilir. Bazı çeşitler otlatıldıktan sonra dane için de hasat edilebilir (Iğdır Üniversitesi). Aynı kaynak, tritikalenin meraların aşırı otlatılmasını önlemeye katkı sağlayabileceğini yazar. Merayı dinlendirme konusunda mera ıslahı rehberimize bakabilirsiniz.

Ankara Üniversitesi ders notundaki tabloya göre Türkiye'de 2019'da 64.101 hektarda tritikale ekilmiş, 215.090 ton ürün alınmıştır. Ders notundaki il çizelgesinde en geniş alan 16.968 hektarla Çorum'dadır (Ankara Üniversitesi).

Tritikale soğuğa ve zayıf toprağa ne kadar dayanıklıdır?

Tritikale kışa ve kurağa toleransı iyi olan, sorunlu tarlalarda buğday ve arpadan daha iyi sonuç veren bir tahıldır (Trakya TAE). Enstitü bu üstünlüğü dört tür tarlada sayar: tuzlu tarlalar, bor fazlası olan araziler, molibden ve çinko eksikliği görülen tarlalar ve bazı hastalıkların görüldüğü alanlar. Böyle yerlerde buğday ve arpa dekara 200–250 kg dane verirken tritikaleden 400–500 kg alınır (Trakya TAE).

Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de erozyonla sığlaşmış yüksek kesim topraklarında tritikalenin buğdayın iki katı verim potansiyeli olduğunu yazar. Toprak bakımından fazla seçici değildir, çavdarın yetiştiği toprakta yetişir. Kuzey geçit, batı geçit ve Toros bölgelerine uyumu iyidir (Isparta İl Müdürlüğü).

Soğuğa dayanım her çeşitte aynı değildir. Ankara Üniversitesi ders notu, tritikalenin soğuğa ve dona buğdaydan dayanıklı olduğuna ilişkin kayıtlar bulunduğunu yazar. Ancak çeşidin dayanımı, melezde kullanılan çavdar anacına bağlıdır (Ankara Üniversitesi). Erzurum'daki 2020 ve 2021 tescil denemelerinde üç standart çeşit (adayların karşılaştırıldığı tescilli çeşitler) ile iki çeşit adayının hepsinde soğuk zararı 1–9 ölçeğinde 1 olarak kaydedildi. Rapor ölçeğin tanımını vermiyor; ancak aynı çeşitler Erzurum'da iki yılda dekara 226,5 ile 378,8 kg arasında dane verdi (TTSM, Doğu Anadolu raporu).

Tritikale ne zaman ekilir?

Kışlık tritikale İç Anadolu ve Trakya'da Ekim ayında, Akdeniz–Ege sahil kuşağı ve Güneydoğu Anadolu'da Kasım ve Aralık aylarında ekilir (Trakya TAE). Aşağıdaki takvim enstitü, il müdürlüğü ve üniversite kaynaklarından derlenmiştir.

Trakya için tarih aralığı enstitünün ikinci yayınındadır (Trakya TAE ekim takvimi). Isparta İl Müdürlüğü en uygun zamanı bölgesi için Ekim ayı olarak verir (Isparta İl Müdürlüğü). Iğdır Üniversitesi de Iğdır için Ekim ayını önerir (Iğdır Üniversitesi).

Konya'daki iki yıllık denemede ekim tarihi ot verimini değiştirdi (Özer ve Mülayim, 2007). Yeşil ot 15 Eylül ekiminde 2519,6 kg/da, 30 Eylül'de 2494,0 kg/da oldu. Bu değer 15 Ekim'de 2115,2 kg/da, 30 Ekim'de 2161,4 kg/da'ya indi. Denemede çıkış için ekimden sonra sulama yapıldığını unutmayın.

Kasım başında ekim için geç mi?

Bu, bölgenize bağlıdır: Trakya'da önerilen aralık 15 Kasım'a kadar sürer (Trakya TAE ekim takvimi). Sahil kuşağı ve Güneydoğu'da ise asıl ekim dönemi Kasım–Aralık'tır. Diyarbakır'daki yağışa dayalı denemede tritikale iki yıl da Kasım'ın ilk haftasında ekilmiştir (Alp, 2009).

İç Anadolu'da Kasım ekiminin dane verimine etkisini gösteren bir kaynağa ulaşamadık. Erzurum ve Kars gibi kışı çok sert yaylalar için tarih veren resmî bir yayın da bulamadık. Bu bölgelerdeyseniz ilçe tarım müdürlüğünüze ya da Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne danışın.

Dekara ne kadar tritikale tohumu atılır?

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne göre dekara 20 kg civarında tohum yeterlidir (Trakya TAE). Kaynakların önerileri tabloda.

Iğdır Üniversitesi, mibzerle ekimin verimi artırdığını belirtir (Iğdır Üniversitesi). Isparta'daki miktarlar il müdürlüğünün belgesindendir (Isparta İl Müdürlüğü).

Kırşehir ve Gümüşhane denemelerinde metrekareye 500 tohum ekildi (Kır ve Yavuz, 2024; Sirat ve ark., 2020). Konya'da ot için 400–700 tohum denenmiş, metrekareye 500 tohum önerilmiştir (Özer ve Mülayim, 2007). Bin dane ağırlığı 34–39 g alınırsa bu, dekara yaklaşık 17–19,5 kg eder. Bu hesabı biz yaptık; ağırlık değeri Trakya TAE'den alınmıştır. Ancak tescil raporlarında bin dane ağırlığı 23,4 g ile 58,6 g arasında ölçüldü (TTSM, Doğu Anadolu raporu; TTSM, Ege raporu). Bu yüzden miktarı kendi tohumluğunuzun bin dane ağırlığı ve çimlenme oranıyla hesaplayın; Gümüşhane denemesinde de tohum miktarı bu değerlere göre belirlendi (Sirat ve ark., 2020).

Tohumluğu 2–3 yılda bir yenileyin. Trakya TAE bunu tritikalede az da olsa yabancı tozlaşma olmasına bağlar (Trakya TAE).

Kışlık tritikale adım adım nasıl yetiştirilir?

Kışlık tritikale buğday gibi yetiştirilir; ekimden hasada kadar adımlar şunlardır:

1. Tohum yatağını hazırlayın. Yazlık ürün hasadından sonra artıkları goble diskle (ağır diskli tırmık) parçalayıp toprağa karıştırın ve 10–12 cm derinlikte yüzeysel bir tohum yatağı hazırlayın (Trakya TAE).
2. Nadaslı tarlada toprağı devirmeyin. Isparta İl Müdürlüğü nadas alanlarında toprağı devirmeden işleyen aletleri önerir (Isparta İl Müdürlüğü).
3. Toprak analizi yaptırın. En doğru gübre önerisi analiz sonucuna göre verilir; fosforu ekimden önce ya da ekimle verin (Trakya TAE).
4. Tohumu ilaçlayın. Ekimden önce tohumu sistemik ilaçlarla sürme gibi hastalıklara karşı ilaçlayın (Trakya TAE).
5. Toprak tavdayken ekin. Toprak kuruysa ekimden önce sulayın (Iğdır Üniversitesi). Ardından mibzerle 5–6 cm derine ekin.
6. Azotu üçe bölün. Üçte birini ekimde, üçte birini Şubat sonunda, kalanını Mart sonu ya da Nisan başında verin (Trakya TAE).
7. Yabancı otla erken mücadele edin. Trakya TAE ilaçlamayı otlar 2–4 yapraklıyken önerir ve bunun yüzde 20–30 daha fazla verim sağladığını yazar (Trakya TAE). Isparta İl Müdürlüğü ise sapa kalkma dönemini verir (Isparta İl Müdürlüğü). Kullandığınız ilacın etiketindeki uygulama dönemine uyun.
8. Suyunuz varsa sapa kalkmada sulayın. Bu dönemdeki sulama verimi artırır, fazla sulama ise yatmaya yol açabilir (Isparta İl Müdürlüğü). Iğdır Üniversitesi dane için süt olumunda (dane sıkılınca içinden sütümsü sıvı çıktığı dönem) da sulamayı önerir.

Tritikaleye ne kadar gübre verilir?

Dekardan 600 kg ve üzeri dane hedefleniyorsa kuru koşulda dekara 12 kg, sulu koşulda 14 kg saf azot yeterlidir (Trakya TAE). Enstitünün üç parçalı gübre çizelgesi şöyledir:

Isparta İl Müdürlüğü daha düşük miktarlar önerir. Kuru tarımda ekimde dekara 15 kg DAP, yani 6–7 kg fosfor ve 2–3 kg azot verilir. Sulu tarımda 20 kg DAP ile 8–9 kg fosfor ve 3–4 kg azot verilir. Toplam saf azot baharda kuruda 6–7 kg'a, suluda 9 kg'a tamamlanır (Isparta İl Müdürlüğü). Aynı belge bölgede dekara verimi 300–400 kg olarak verir. Hangisinin size uyduğunu toprak analizi ve verim hedefiniz belirler.

Tritikale dekara ne kadar dane verir?

Dane verimi bölgeye ve yağışa göre çok değişir: Bakanlığın tescil denemelerinde standart çeşitlerin ortalaması Doğu Anadolu'da 268,2 kg/da, Trakya'da 592,6 kg/da oldu. Bölgelerin ortalamaları aşağıdadır.

Rakamlar Doğu Anadolu, Orta Anadolu, Ege–Güney Marmara ve Trakya tescil raporlarındandır. Bunlar araştırma parsellerindeki verimlerdir; tarlanızdaki verim toprağa, yağışa ve bakıma göre değişir.

Üniversite denemeleri de benzer bir aralık gösterir. Gümüşhane-Şiran'da 1445 m rakımda, 2013–2015'te dokuz çeşit 418,92–546,30 kg/da dane verdi (Sirat ve ark., 2020). Diyarbakır'ın yağışa dayalı koşulunda, 2001–2003'te beş çeşidin dane verimi 378,18–478,30 kg/da oldu (Alp, 2009).

Tritikale dane için ne zaman ve nasıl hasat edilir?

Tritikale buğdayla yaklaşık aynı zamanda, buğday ayarlı biçerdöverle hasat edilir (Trakya TAE). Hasada sabah çiği kalktıktan sonra, saat 10'dan sonra başlanır (Trakya TAE). Biçerdöverle hasatta, avuç içinde ovulan başaktan daneler kolayca ayrılıyorsa zaman gelmiştir (Isparta İl Müdürlüğü).

Isparta İl Müdürlüğü dane dökme sorunu olmadığını yazar. Iğdır Üniversitesi ise hasat gecikirse danenin dökülebileceği ya da bitkinin yatabileceği uyarısını yapar (Iğdır Üniversitesi). Depoya konacak danenin nemi yüzde 12'nin, depo sıcaklığı 28 °C'nin altında olmalıdır (Trakya TAE).

Tritikale ot ve silaj için ne kadar verim verir?

Ot verimi yere, yağışa ve biçim dönemine göre çok değişir: derlediğimiz denemelerde yeşil ot dekara 1205,7 kg ile 4847 kg arasında kaldı. Değerler Türkiye'deki denemelerden alınmıştır. Tablodaki hamur olumu, dane içinin hamur kıvamına geldiği dönemdir.

Kırşehir değerleri Kır ve Yavuz'un çizelgesinden alınmıştır. Kahramanmaraş değerleri Kaplan ve arkadaşlarının hektar başına verdiği 36,44–48,47 ton yeşil ot ve 12,77–18,68 ton kuru ot değerlerinin dekara çevrilmiş hâlidir. Bu denemede 5 çeşit ve 20 yeni hat vardı.

Vejetasyon süresi (bitkinin büyüyebildiği süre) kısa, sulaması olmayan yerlerde mısır yetiştirmek zordur; tritikale gibi tahılların silajı soğuk ve kurak bölgelerde bir seçenektir (Kaplan ve ark., 2014). Sulu tarlanız varsa silajlık mısırın dekara verimiyle karşılaştırabilirsiniz.

Tritikale süt olumunda mı, hamur olumunda mı biçilmeli?

Amacınıza bağlıdır: biçim geciktikçe kuru madde verimi artar, ham protein oranı düşer (Karadağoğlu ve Özdüven, 2019). Tekirdağ'daki denemede Tatlıcak-97'nin değerleri şöyledir:

Aynı denemede biçim geciktikçe silajın NDF ve ADF oranı azaldı, laboratuvarda ölçülen sindirilebilirliği arttı. Ham protein değerleri silolamadan önceki ottandır (Karadağoğlu ve Özdüven, 2019). NDF (nötr deterjan lif) ve ADF (asit deterjan lif) yemdeki lifin ölçüsüdür. NDF düştükçe hayvan daha çok kaba yem tüketir, ADF düştükçe yemin sindirilebilirliği artar (Kır ve Yavuz, 2024).

Iğdır Üniversitesi, hayvan besleme amacıyla en uygun hasat döneminin süt olumu olduğunu birçok çalışmanın gösterdiğini yazar (Iğdır Üniversitesi). Bingöl'de hamur olumunda biçilip silolanan 10 genotipte silajın ham proteini yüzde 7,34–10,25, pH değeri 4,55–4,93 çıktı. Fleig puanına (silajın kuru madde oranı ve pH değerinden hesaplanan kalite puanı) göre bir hat dışında hepsi yüksek kaliteli silaj grubuna girdi (Kaplan ve ark., 2014).

Tritikalenin yem değeri nedir?

Tritikale danesinde protein oranı yüzde 12–14'tür ve sindirilebilir protein ile lisin miktarı buğday ve arpadan yüksektir (Trakya TAE). Enstitü, danenin yemlik kalitesinin mısır, buğday ve arpayla eşit olduğunu bildirir. Ankara Üniversitesi ders notuna göre tritikale proteinindeki lisin yüzde 3,4, buğdayınki yüzde 2,8'dir (Ankara Üniversitesi).

Dane proteini yere ve yıla göre değişir. Doğu Anadolu tescil denemelerinde çeşitlerin protein oranı yüzde 12,2 ile 17,2 arasında ölçüldü (TTSM, Doğu Anadolu raporu).

Otta protein daha düşüktür. Kırşehir'de çiçeklenmede biçilen altı çeşidin ham proteini yüzde 7,3–10,1, NDF oranı yüzde 51,8–58,0 oldu (Kır ve Yavuz, 2024). Iğdır'da süt olumunda biçilen Tatlıcak-97'de ham protein yüzde 7,83'tür (Iğdır Üniversitesi). Rasyonu planlarken süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımız işinize yarar.

Tritikale fiğ ile karışık da ekilir. Proteince zengin fiğ, bir tahılla karışık yetiştirilince sindirimi kolay ve kaliteli bir yem oluşur. Fiğler sülükleriyle tahıla sarılır; böylece yatma azalır ve hasat kolaylaşır (İptaş ve Yılmaz, 1999). Tokat'ta 1995–96'daki tek yıllık denemede en yüksek yeşil ot verimi 3318,0 kg/da ile dekara 7 kg Macar fiği ve 7 kg tritikale karışımından alındı. En yüksek ham protein verimi ise 170,9 kg/da ile 8 kg fiğ ve 2 kg tritikale karışımından geldi. Yazarlar yüksek kuru madde verimi ve ham protein için dekara 8 kg Macar fiği ile 6 kg tritikale, toplam 14 kg tohum önerir. Diğer kışlık yem bitkileri için yem bitkileri sayfamıza bakın.

Türkiye'de hangi tritikale çeşitleri tescilli?

Bakanlığın 30 Ekim 2026'da güncellenen tescilli çeşit listesinde 31 tritikale çeşidi var (TTSM çeşit listesi). Bunlardan Misionero yem bitkileri grubunda, diğerleri serin iklim tahılları grubunda tescillidir. Kamu araştırma enstitülerinin çeşitlerinden bazıları şunlardır:

Tescil yılları ve kuruluşlar TTSM listesinden alınmıştır. İlk altı çeşidin gelişme tipi Sirat ve arkadaşlarının çizelgesinden, Özer'inki TTSM listesinden alınmıştır. Yeni çeşitlerin tipleri tescil raporlarındadır: Ümranhanım 2, Toygar ve Okkan 54, Sarp ve Karsu. Fakültatif ve alternatif, kışlık ile yazlık arasında kalan gelişme tiplerinin adıdır. Bu çeşitlerin ekim zamanını tohumu aldığınız kuruluşa sorun.

Listede ayrıca Kahramanmaraş'taki enstitünün Mehmetbey ve Ayşehanım (2012) çeşitleri ile Diyarbakır'daki GAP UTAEM'in Esin (2017) çeşidi var. Kereon (2019) Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü'ne (TİGEM), kalan çeşitler özel tohum firmalarına aittir. Eski yayınlarda adı geçen Melez-2001, Presto ve Tacettinbey bu güncel listede yer almıyor. Tohum alırken çeşidin listede olup olmadığını sorun.

Bölgeniz için hangi çeşidin denendiğini görmek isterseniz tescil raporlarındaki standart çeşitlere bakın. Doğu Anadolu denemelerinde Alperbey, Ümranhanım ve Tatlıcak-97 standart olarak kullanıldı. Trakya denemelerinde ise standart çeşitler Mikham-2002, Tatlıcak-97, Özer ve Truva oldu (TTSM, Trakya raporu).

Tritikale ekimine destek veriliyor mu?

Evet; Bakanlığın 2025–2027 bitkisel üretim destekleme birim fiyatları tablosunda tritikale hem tahıl hem yem bitkisi olarak yer alıyor (Bakanlık destek tablosu). Dane için ekilen tritikale temel destekte arpa, buğday, çavdar ve yulafla aynı kategoridedir. Yeşil ot ve silaj için ekilen tritikale ise birinci grup yem bitkileri arasında sayılır. Tritikale A-sertifikalı tohum kullanım desteği listesinde de vardır.

Tutarlar ve başvuru koşulları yıldan yıla değişebilir. Ekimden önce il ya da ilçe tarım müdürlüğünüzden güncel durumu öğrenin. Diğer destekler için tarımsal destekler sayfamıza bakabilirsiniz.