Kuru ot mu silaj mı? Besin kaybı, maliyet ve hava riski

Tek bir doğru cevap yok. Aynı ot soldurulup silaj yapıldığında hasat ve depolamada kuru maddesinin (suyu çıkınca kalan kısmın) yaklaşık %15'ini, kuru ot yapıldığında yaklaşık %25'ini kaybeder (Virginia Tech). Silaj tarlada daha kısa kalır, yağmur riski azalır. Kuru ot ise daha az ekipman ister ve kolay taşınır. Seçimi hasattaki hava, makineniz ve sürünüzün büyüklüğü belirler.

Kuru ot ile silaj arasındaki fark nedir?

Fark, otun ne kadar kurutulup nasıl saklandığıdır: kuru ot havada güneşle kurutulur, silaj ise az soldurulup havasız ortamda mayalandırılır. Biçilen otta %70-90 nem bulunur; kuru otun güvenle depolanması için bu nemin %12-20'ye inmesi gerekir (FAO). Virginia Tech'in yayınına göre kuru ot %80-90, soldurulmuş silaj ise %35-60 kuru madde içerir (Virginia Tech).

Arada bir üçüncü yol da var: haylaj (balya silajı). Haylajda ot kuru ot kadar kurutulmaz, balyalanır ve plastik filmle sarılarak havasız saklanır. Aşağıdaki tablo Virginia Tech yayınına ve Adana'daki Vurarak ve İnce denemesine dayanır.

Kuru otta mı silajda mı daha çok besin kaybolur?

Araştırmaların çoğunda toplam kayıp kuru otta daha yüksektir. Virginia Tech'in 1980 yayını, Michigan State Üniversitesi'nin 1964 tarihli verilerini aktarır. Buna göre soldurulmuş silajda kuru madde kaybı yaklaşık %15'tir (Virginia Tech). Bunun %4-5'i tarlada, %7-10'u depoda olur. Kuru otta ise kayıp yaklaşık %25'tir ve çoğu (%15-20) tarlada yaşanır.

Kaybın nerede olduğu da önemlidir. Bingöl Üniversitesi'nden Özdemir ve Çaçan'a göre kuru otta en büyük kayıp hasatta olur. Ot yeterince kuruysa depoda çok az kayıp vardır. Silajda ise hasat kaybı azdır, depolama kaybı artar (Özdemir ve Çaçan).

Aşağıdaki tablo, ABD Tarım Bakanlığı araştırmacısı Alan Rotz'un aktardığı tipik kayıpları baklagil (yonca gibi) otlar için verir (Rotz, 2003). Rakamlar Rotz ve Muck'ın 1994 derlemesinden alınmıştır. Her satır, o işlemde kaybolan kuru maddenin oranıdır.

Kuru madde kaybı her zaman protein kaybı demek değildir. Bir ABD denemesinde yonca-brom otu karışımı kuru ot, haylaj ve silaj olarak saklandı (El Serafy ve ark., 1974). Toplam kuru madde kaybı kuru otta %29,4, haylajda %22,1, silajda %21,3 oldu. Ham protein kaybı ise sırasıyla %25,8, %27,6 ve %21,2 bulundu. Yani bu denemede haylaj, kuru ottan daha az kuru madde ama daha çok protein kaybetti.

Yoncada kuru otun asıl kaybı yapraktır. Yoncada karoten ve proteinin %75'i yapraklarda bulunur (Acar ve Bostan, 2016). Yanlış kurutmada dökülen yaprak, besin değerini büyük ölçüde düşürür. Tırmıklama kaybı da otun nemine bağlıdır: ıslakken %2 olan kayıp, çok kuru otta %15'e çıkar (Rotz, 2003). Yaprağı korumak için yonca yetiştiriciliği rehberimizdeki biçim önerilerine de bakın.

Yağmur kuru ota ne kadar zarar verir?

Yağmur, kuru ot yapımındaki en büyük risktir ve kaybı birkaç kat artırabilir. Wisconsin'deki bir çalışmada bir günlük kurumadan sonra 1 inç (yaklaşık 25 mm) yağmur alan yoncada kuru madde kaybı %22 oldu (Rankin ve Undersander). Yağmur almadan kuruyan otta bu kayıp yalnızca %6,3'tü.

Aynı kaynağa göre birkaç güne yayılan yaklaşık 41 mm yağmurda kayıp %44'e çıktı. En büyük kayıp (%54), neredeyse kurumuş ota yaklaşık 64 mm yağmur düştüğünde görüldü. Michigan'daki çalışmalarda en yüksek kayıp %34 oldu. Yağmur yiyen otun sindirilebilirliği %6 ile %40 arasında düşebilir (Rankin ve Undersander).

Rotz'un derlediği değerler de aynı yöndedir. Baklagil otta 5 mm yağmur olağan olarak %5, 25 mm yağmur %17, 50 mm yağmur %30 kuru madde kaybına yol açar (Rotz, 2003). Buğdaygil otlarda aynı yağışlarda kayıp daha düşüktür: %2, %8 ve %15.

Kaybı artıran iki şey vardır:

• Otun ne kadar kuruduğu: Yağmur, yeni biçilmiş ota göre yarı kurumuş ota daha çok zarar verir (FAO).
• Yağmurun süresi: Aynı toplam yağışta, uzun süren hafif yağmur kısa ve sağanak bir yağmurdan daha çok besin yıkar (Rankin ve Undersander).

Silaj burada avantajlıdır. Wisconsin kaynağı, ot silaj yapılacaksa yağmur riskini daha düşük sayar; çünkü silajda tarlada kuruma için daha az gün gerekir (Rankin ve Undersander). Virginia Tech de yağmur yaklaşırsa otun parçalanıp silolanmasını önerir (Virginia Tech).

Silajda kayıp nerede ve neden olur?

Silajda kaybın çoğu depoda olur ve silonun ne kadar hava almadığına bağlıdır. Rotz'a göre silodaki toplam kayıp hava almayan kapalı yapılarda %6'dan, yatay silolarda %15'in üstüne kadar çıkar (Rotz, 2003). Silo açılınca yüzeye giren hava ısınmaya ve yeni kayba yol açar. Çok sulu silajdan sızan su da besin götürür.

Örtmek kazandırır. Rotz'a göre yatay siloyu örtmeye harcanan her 1 dolarlık naylon ve işçilik, azalan kayıp ve artan kaliteyle 8 dolara kadar geri döner (Rotz, 2003). Torba silaj ve balya silajında kuş ya da fare deliği bile büyük bozulmaya neden olabilir (Rotz, 2003).

Silajın kendi riskleri de vardır (Özdemir ve Çaçan):

• İyi yapılmazsa kayıp potansiyeli yüksektir.
• Silo açıldıktan sonra kuru ottan daha kısa sürede bozulur.
• Nemi yüksek olduğu için ağırdır ve uzağa taşınması ekonomik değildir.

Virginia Tech, kuru maddesi %30-35'in altındaki silajdan mümkünse kaçınılmasını önerir. Bu silajda istenmeyen mayalanma, kötü koku ve düşük yem tüketimi görülebilir (Virginia Tech).

Yonca gibi baklagiller zor silolanır. Şekerleri düşük, tampon kapasiteleri yüksektir. Tampon kapasitesi, bitkinin silajda asitliğin artmasına direnmesidir. Bu yüzden katkısız iyi silaj yapmak kolay değildir (Acar ve Bostan, 2016). Erzurum'daki bir denemede %1 tuz ve %5 arpa kırması katılan korunga silajı, fiziksel değerlendirmede 14 puanla "iyi" sınıfına giren tek silaj oldu (Dumlu ve Tan, 2009). Mısır ise kolay silolanan bir bitkidir; verim için silajlık mısırda dekara verim yazımıza bakabilirsiniz.

Hayvan kuru otu mu silajı mı daha çok yer?

İncelediğimiz üç kaynağın üçünde de hayvanlar kuru otu silajdan daha çok yedi. Virginia Tech'in 1970 tarihli bir çalışmadan aktardığı verilerde taze ot tüketimi 100 kabul edilmiştir (Virginia Tech). Hayvanlar aynı otun soldurulmuş silajından bunun %70'i, kuru otundan %79'u kadar kuru madde tüketmiştir.

Elazığ'da TAGEM desteğiyle yapılan bir denemede 40 Akkaraman erkek kuzu 98 gün beslendi. Rasyonlar enerji ve protein bakımından eşitlendi; yalnızca kaba yemin biçimi değişti (Çerçi ve ark., 2011).

En yüksek yem tüketimi ve günlük artış kuru yonca grubunda bulundu (Çerçi ve ark., 2011). Ancak silaj ile kuru yonca arasındaki günlük artış ve yemden yararlanma farkı istatistik olarak önemli çıkmadı. Önemli fark yalnızca yem tüketimindeydi.

ABD'deki yonca-brom denemesinde de kuru ot ya da haylaj yiyen danalar, silaj yiyenlerden daha çok kuru madde yedi ve daha hızlı büyüdü (El Serafy ve ark., 1974). Her 100 kg artış için kuru otta 1.099 kg, haylajda 1.216 kg, silajda 1.261 kg kuru madde gerekti. Yine de hektar başına alınan canlı ağırlık artışı, saklama yönteminden pek etkilenmedi.

Rasyon planlarken süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımız işinize yarar. Rasyon değişikliğinden sonra hayvanlarda sindirim sorunu görürseniz veteriner hekiminize danışın.

İşçilik, ekipman ve maliyet açısından hangisi daha uygun?

Kuru ot daha az yatırım ister ama daha çok elle iş çıkarır; silaj ise daha çok makine ve yatırım ister ama işi mekanikleştirir. Özdemir ve Çaçan'a göre silaj hasat, depolama ve yemleme için kuru ottan farklı özel ekipman gerektirir. Tesis ve ekipmanın başlangıç yatırımı da oldukça yüksektir (Özdemir ve Çaçan).

Karma rasyon, kaba yem ile kesif yemin (dane ya da fabrika yemi) karıştırılıp hayvana tek yem olarak verilmesidir. Virginia Tech'e göre soldurulmuş silaj en az elle işçilikle, makineyle taşınabilir ve karma rasyona kolayca girer (Virginia Tech). Kuru ot ise parçalanmadan karma rasyona girmez; bu yüzden yemlemede genellikle daha çok elle iş gerekir. Rotz'a göre küçük dikdörtgen balyalar oldukça fazla elle işçilik ister. Büyük balya makineleri ise saatte küçük balya makinelerinin iki katına kadar ot toplar (Rotz, 2003).

Kuru otun yemlemede de kaybı vardır. Rotz'a göre kuru otun yemlik kaybı genellikle depolama kaybına yakındır (Rotz, 2003). Kapalı yerde yaklaşık %5 kayıpla saklanan ot, yemlemede de en fazla %5 kadar kaybeder. Açıkta %15 ya da daha çok kayıpla saklanan otu ise hayvanlar yaklaşık o kadar daha fazla reddeder.

Haylaj, küçük işletmeler için orta yol olabilir. Adana'daki denemede kuru ot balyaları 20-25 kg, haylaj balyaları 40-50 kg ağırlığında küçük balyalar olarak yapıldı (Vurarak ve İnce, 2019). Yazarlar haylajı, iklimin kurutmaya her zaman izin vermediği ve geleneksel silaj için iyi mekanizasyon gereken durumlarda bir seçenek olarak öneriyor.

Maliyet konusunda bir uyarı: kuru ot ile silajın güncel maliyetini Türkiye koşullarında karşılaştıran bir kaynağa ulaşamadık. Kendi hesabınızı yaparken makine kirası, naylon, işçilik ve kayıpları kuru madde başına hesaplayın. Bu hesap için il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüzden destek alabilirsiniz.

Bölgenize göre kuru ot mu silaj mı seçmelisiniz?

Hasat döneminiz yağışlıysa silaj ya da haylaj, hasatta hava güvenilir ve kuruysa kuru ot öne çıkar. FAO'ya göre kuru ot işlerini makineyle hizmet alarak yaptırmak, hasat dönemindeki havaya güvenilebilen yerlerde uygundur (FAO). Havası belirsiz yerlerde her iş için makinenin el altında olması gerekir. Acar ve Bostan'a göre yağışı bol bölgelerde ve kurutulamayan ilk ve son biçim yoncalar genellikle silaja işlenir (Acar ve Bostan, 2016).

Aşağıdaki tablo Türkiye'den denemelere ve kaynaklardaki genel ilkelere dayanır. Bölgenizde yapılmış bir deneme yoksa bunu kesin kural gibi değil, başlangıç noktası olarak kullanın.

Çukurova'daki iki yıllık denemede fiğ + tritikale ve İtalyan çimi + İskenderiye üçgülü karışımları denendi (Vurarak ve İnce, 2019). Ezme üniteli diskli biçme makinesiyle yapılan haylajın nispi yem değeri 105,83 ile 2. kalite sınıfına girdi. Nispi yem değeri, kaba yemin hayvanın ne kadar yiyebileceğini ve ne kadar sindirebileceğini tek sayıda toplayan kalite ölçüsüdür; yüksek olan daha iyidir. Aynı biçme makinesiyle yapılan kuru otta bu değer 96,28 oldu. Ot silaj makinesiyle soldurulmadan yapılan silajda ise 89,08 bulundu.

Erzurum'da silajlık mısırın olgunlaşması için en az 90 günlük güvenli süre gerekir. Bu süre her yıl yakalanamıyor; 2005'te 6 Eylül'de sıcaklık sıfırın altına düşünce mısırlar büyük zarar gördü (Dumlu ve Tan, 2009). Yazarlar bu yüzden mısıra seçenek olarak baklagilleri denedi, ama sonuç her bitkide iyi çıkmadı. %1 tuz ve %5 arpa kırması katılan korunga silajı "iyi" sınıfına girdi. Yonca silajı ise katkılı da katkısız da 6 puanla "değeri az" sınıfında kaldı. Yazarlara göre baklagillerin düşük kuru madde oranı istenen sonucu büyük ölçüde engelledi. Bu yüzden baklagillerde soldurma ya da farklı katkılar denenmesini öneriyorlar. Korunga için korunga ekim zamanı rehberimize bakın.

Doğu Karadeniz'de 278 işletmeyle yapılan ankette, işletmelerin kışın kaba yem sıkıntısına rağmen çayır otundan silaj yapmadığı görüldü (Boz ve Kılıç, 2020). Yöneticilerin çoğu çayır otundan silaj yapılabildiğini bilmiyordu. Hayvan sayısının az, arazinin küçük olması da bunu etkileyen etkenler arasındaydı.

Hasattan önce neleri kontrol etmelisiniz?

Kuru ot ya da silaj kararını vermeden önce şu adımları izleyin:

1. Hava tahminine bakın. Wisconsin kaynağı, hava tahminlerinin iki günden sonrası için daha az güvenilir olduğunu hatırlatır (Rankin ve Undersander). FAO'ya göre nemli ılıman iklimde kuru ot için birkaç gün iyi hava gerekir; İngiltere'de kuru ot nadiren üç günden kısa sürede yapılır (FAO).
2. Nem ölçer edinin. Virginia Tech nem ölçeri iki iş için de önerir: silajda doğru kuru madde kritik olduğu için, kuru otta ise otu fazla ıslak ya da fazla kuru balyalamamak için (Virginia Tech).
3. Kuru otu doğru nemde balyalayın. Rotz, küçük ve çoğu yuvarlak balyada yaklaşık %18 nem önerir; yüksek yoğunluklu büyük balyada %12-14 (Rotz, 2003). Nemi %25'in üstündeki otta aşırı kayıp, hatta kendiliğinden yanma görülebilir.
4. Silajı doğru kuru maddede silolayın. Virginia Tech, soldurulmuş silaja %35-40 kuru maddede başlayıp %55-60'ta bitirmeyi, en iyisi %50 ve altında kalmayı önerir (Virginia Tech).
5. Siloyu hızla doldurun ve hemen örtün. Rotz hızlı doldurma, iyi sıkıştırma ve dolum biter bitmez sıkı örtüyü önerir (Rotz, 2003).
6. Kuru otu kapalı yerde saklayın. Açıkta saklanan yuvarlak balyalarda kayıp %3 ile %40 arasında değişir (Rotz, 2003).

Tarla ve mera kaynaklı kaba yemin tamamı için yem bitkileri ve mera sayfamıza, diğer araştırma özetleri için bilim sayfamıza göz atabilirsiniz.