Merada gübreleme işe yarar mı? Araştırmalar ne diyor

Evet, çoğu durumda işe yarar, ama kazanç yağışa ve meranın durumuna bağlıdır. Türkiye'de okuduğumuz bütün doğal mera denemelerinde gübreli parseller daha çok ot verdi. Tekirdağ'ın taban merasında (taban suyu yüzeye yakın, nemli mera) kuru ot dekara 349 kg'dan 620 kg'a çıktı (Altın ve ark., 2010). Kurak Şanlıurfa'da otlatılan merada ise gübreli parsel yalnızca 46,5 kg verdi (Çalık ve Polat, 2019).

Merada gübreleme ot verimini ne kadar artırır?

Aşağıdaki sekiz karşılaştırmanın hepsinde gübre kuru ot verimini artırdı; artış dekarda yaklaşık 25 kg ile 300 kg arasında değişti. Tablodaki "Fark" sütunu kaynaklardaki iki değerin farkıdır ve bizim hesabımızdır. Tek bir denemenin sonucu sizin meranıza aynen uymaz; yer, yıl ve yağış bu yüzden tabloda gösterilmiştir.

Tabloda birkaç terim geçiyor. Kıraç mera, taban suyundan yararlanamayan ve yalnızca yağışla beslenen kuru meradır. "Saf" miktar, gübrenin içindeki besin maddesidir; torba gübre miktarı değildir. P2O5, gübre etiketinde fosforun yazıldığı biçimdir. Kompoze 15-15, azot ve fosforu birlikte içeren karma bir gübredir.

Tablonun kaynakları: Altın ve ark., 2010, Demirel ve Türk, 2017, Kılıç ve Çınar, 2021, Uslu ve ark., 2021, Yavuz ve ark., 2008 ve Çalık ve Polat, 2019.

Tekirdağ'da meraya 2005 sonbaharında 4 kg/da saf azot ve fosfor, ilkbaharda 4,2 kg/da saf azot verildi. 2006'da sonbaharda 3,6 kg saf azot ve fosfor, ilkbaharda 5 kg/da saf azot uygulandı (Altın ve ark., 2010). Takvimi kaynaktaki gibi aktardık. Ancak biçimler Mayıs 2005 ve Mayıs 2006'da yapıldığı için ilk sonbahar uygulamasının yılı kaynakta açık değil. Kahramanmaraş'ta kontrol parselleri de 10 kg/da fosfor aldı; yani oradaki fark yalnızca azotun etkisidir (Uslu ve ark., 2021).

Kılıç ve Çınar, önceki çalışmalara dayanarak şunu aktarır: tür kompozisyonu ve yağış dikkate alınarak yapılan uygun gübrelemeyle merada verimi 2–3 kat artırmak mümkündür (Kılıç ve Çınar, 2021). Tablodaki artışlar ise bundan küçük de büyük de olabiliyor: Trabzon'da yaklaşık 1,3 kat, Tokat'ta yaklaşık 4,7 kat (bizim hesabımız).

Yağış gübrenin etkisini nasıl değiştirir?

Aynı denemede yağışlı yıl, kurak yıldan daha çok ot verdi; kıraç merada da aynı gübre daha az ot getirdi. Farklı yerleri yalnızca yağışa bakarak karşılaştıramazsınız: yukarıdaki tabloya göre Trabzon'da 631,7 mm yağışta artış dekara yaklaşık 178 kg, Kahramanmaraş'ta 577,4 mm'de 300 kg oldu. Tokat'ta en iyi gübre uygulaması 398,7 mm yağış alan 1998'de dekara 147,03 kg kuru ot verdi. Yağışın 515,1 mm olduğu 1999'da ise aynı uygulama 218,59 kg verdi (Yavuz ve ark., 2008). Yazarlar bu farkı ikinci yılın daha ılık geçen kışına ve daha bol yağışına bağlar.

Şanlıurfa'nın Fatik dağlarındaki denemede yağış iki yıl da uzun yıllar ortalaması olan 463 mm'nin altında kaldı (Çalık ve Polat, 2019). İkinci yılda Mart ve Nisan kurak geçti. Korunan merada gübreli parselin verimi bu yüzden 199,71 kg/da'dan 142,88 kg/da'ya indi.

Aynı ilçede bile taban ve kıraç mera farklı tepki verir. Tekirdağ Malkara'da gübre taban merada dekara 271 kg, kıraç kesimde 102 kg ek kuru ot getirdi (Altın ve ark., 2010).

Ankara Üniversitesi'nin ders sunumu da aynı sonuca varır: kurak ve yarı kurak kuşakta çayırlar, taban meralar ve suni meralar gübrelenmelidir. Bu kuşaktaki kıraç meralarda ise gübreleme ekonomisi, uzun yıllar sonra çıkacak yan etkiler de hesaba katılarak incelenmelidir (Ankara Üniversitesi). Aynı kaynağa göre azotun işe yaraması için toprak neminin yeterli olması gerekir.

Türkiye için "şu kadar milimetrenin altında mera gübrelemesi kâr etmez" diyen, denemeye dayalı bir eşik değere ulaşamadık. Bölgenizdeki yağış için il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Azot ve fosfor meranın bitki örtüsünü nasıl değiştirir?

Azot buğdaygilleri öne çıkarır, baklagilleri geriletebilir; fosfor ise baklagilleri destekler. Ankara Üniversitesi'nin ders sunumunda azotun yüksek boylu buğdaygilleri geliştirdiği, fosforun ise tüm baklagilleri teşvik ettiği yazılıdır (Ankara Üniversitesi). Aynı kaynak, istenmeyen kompozisyon değişikliğinden kaçınmak için azotun fosfor, potasyum ve kalsiyumla birlikte verilmesini önerir.

Botanik kompozisyon, meradaki otun yüzde kaçının buğdaygil, baklagil ya da diğer familyalardan geldiğidir. Denemelerde ağırlığa göre ölçülür.

Tablonun kaynakları: Uslu ve ark., 2021, Kılıç ve Çınar, 2021 ve Altın ve ark., 2010.

Trabzon'da fosforun baklagilleri artırmamasını yazarlar şöyle açıklar: oradaki baklagiller kısa boylu ve yatıktı, uzun buğdaygiller onları gölgeledi (Kılıç ve Çınar, 2021). Yani fosforun baklagile etkisi, merada yeterince ve güçlü baklagil olup olmadığına bağlıdır.

Tekirdağ'da sonuç ölçüm yöntemine göre de değişti. Kıraç kesimde nokta yöntemiyle buğdaygil oranı azaldı, diğer familyaların oranı arttı (Altın ve ark., 2010).

Pratik sonucu şudur: meranızda üçgül ve yonca türleri bolsa yüksek dozda azot vermeden önce iki kez düşünün. Kahramanmaraş'taki gibi bu bitkileri geriletebilirsiniz. Bu değişimin bir yararı da olabilir. Uslu ve arkadaşlarına göre baklagil oranı düşünce otlayan hayvanlarda baklagilin yol açtığı şişme ve buna bağlı hayvan kayıpları önlenebilir (Uslu ve ark., 2021).

Gübreleme otun kalitesini değiştirir mi?

Evet; denemelerde azot verildikçe otun ham protein oranı yükseldi. Ham protein, otun hayvan için protein değerini gösteren ölçüdür.

Tablonun kaynakları: Yavuz ve ark., 2008, Demirel ve Türk, 2017, Uslu ve ark., 2021 ve Kılıç ve Çınar, 2021.

ADF ve NDF, otun hücre duvarındaki lifli kısmın laboratuvarda ölçülen iki ayrı payıdır. Burdur'da azot dozları arttıkça bu iki lif oranı azaldı; fosfor da ADF oranını düşürdü (Demirel ve Türk, 2017). Düşük lif, otun daha kolay sindirildiği anlamına gelir. Kahramanmaraş'ta ise en yüksek azot dozu olan 30 kg/da'da NDF oranı en yüksek değere çıktı (Uslu ve ark., 2021). Dozu artırmak her zaman daha kaliteli ot demek değildir.

Gübreleme meranın otlatma kapasitesini artırır mı?

Artırabilir; bunu doğrudan ölçen Erzurum denemesinde azot kapasiteyi yaklaşık yarı yarıya yükseltti. Otlatma kapasitesi, Mera Kanunu'na göre bir alanda bitki örtüsüne ve toprağa zarar vermeden uzun yıllar otlatılabilecek büyükbaş hayvan birimi (HB) miktarıdır (Mera Kanunu).

Deneme, Erzurum Palandöken Dağı'nda 2450 m rakımlı, korunan bir merada 2004–2005 yıllarında yapıldı (Daşcı ve ark., 2010). Yağış 440,8 ve 479,9 mm'ydi; uzun yıllar ortalaması 434,6 mm'dir. Kapasite hektar başına ve 150 günlük otlatma dönemi için hesaplandı.

Kaynak: Daşcı ve ark., 2010.

Fosfor tek başına kapasiteyi değiştirmedi. Azot etkisini her yönde aynı göstermedi: 10 kg/da azotla kapasite kuzey yamacında 1,82, batı yamacında 0,87 HB/ha oldu.

Kapasite artınca hayvan sayısı kendiliğinden artırılmaz. Mera Kanunu'nun 23. maddesine göre ıslah sonucu kapasite yükselirse, otlatılacak hayvan sayısı komisyonun yeniden tespitiyle artırılabilir (Mera Kanunu). Kapasitenin nasıl hesaplandığını mera ıslahı rehberimizde anlattık. Hayvanınızın günlük ot ihtiyacı için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz.

Denemelerde hangi dozlar önerildi?

Önerilen dozlar meradan meraya değişir: denemelerde dekara 7,5 ile 25 kg arasında saf azot önerildi. Fosfor önerisi sıfırdan 10 kg'a kadar uzanır; ders sunumu kurak yerler için daha düşük azot verir.

Tablonun kaynakları: Demirel ve Türk, 2017, Kılıç ve Çınar, 2021, Uslu ve ark., 2021, Orhan, 2010 ve Ankara Üniversitesi.

Uygulama zamanı denemelerde benzerdir. Burdur'da fosforun tamamı sonbaharda verildi. Azotun yarısı sonbaharda, yarısı ilkbaharda verildi (Demirel ve Türk, 2017). Ankara Üniversitesi'nin sunumu, fosforun toprakta geç çözündüğü için sonbaharda verilmesini önerir (Ankara Üniversitesi). Trabzon'daki yayla merasında azot karın kalktığı dönemde verildi (Kılıç ve Çınar, 2021).

Tablodaki rakamlar saf besin maddesidir, torba gübre miktarı değildir. Saf miktarı gübredeki besin oranına bölerek torba miktarını bulursunuz. Örneğin %26 azotlu gübreyle 10 kg saf azot için yaklaşık 38,5 kg gübre gerekir (bizim hesabımız).

Fosforun gerçekten gerekip gerekmediğini toprak analizi söyler. Kahramanmaraş denemesinde gübreler toprak analizine göre uygulandı (Uslu ve ark., 2021). Trabzon'da 15 ve 20 kg/da azotun yanına fosfor eklemek kuru ot verimini önemli ölçüde artırmadı (Kılıç ve Çınar, 2021).

Merada gübreleme hangi durumda kârlı olur?

Gübreleme, ek otun size değeri gübre, taşıma ve serpme masrafını aştığında kârlıdır. Okuduğumuz denemelerden yalnızca Karaman tezi doz önerisinde gübrenin maliyetini hesaba kattı (Orhan, 2010). Parasal bir kâr-zarar tablosu veren güncel bir Türkiye çalışmasına ise ulaşamadık. Kendi hesabınızı şöyle yapabilirsiniz:

• Ek ot: Benzer bir denemedeki "Fark" değerini alın; örneğin Tekirdağ'ın taban merası için dekara 271 kg.
• Otun değeri: Bu otu satın almak zorunda kalsaydınız ödeyeceğiniz güncel kuru ot fiyatıyla çarpın.
• Masraf: Dekara düşen gübre bedeli, taşıma ve serpme işçiliğini toplayın.
• Karar: Birinci çarpım masraftan büyükse gübreleme kâr bırakır.

Denemeler, kârın daha olası olduğu durumları da gösteriyor:

• Nemi yeterli taban meralar: Tekirdağ'da taban mera kıraç kesimin yaklaşık 2,7 katı ek ot verdi; oran bizim hesabımızdır (Altın ve ark., 2010).
• Tamamen bozulmamış meralar: Verimini kaybetmiş ama bitki örtüsü çok bozulmamış meralarda gübreleme en pratik ıslah yöntemlerinden biridir (Kılıç ve Çınar, 2021).
• Otlatması düzenlenmiş meralar: Şanlıurfa'da yalnızca korumak bile otlatılan meranın verimini 21,40'tan 82,77 kg/da'ya çıkardı (Çalık ve Polat, 2019). Yazarlara göre en etkili ve en ekonomik yol; korumayı, uygun gübrelemeyi ve düzenli otlatmayı birlikte uygulamaktır.

Mera çok bozulmuşsa gübre tek başına yetmeyebilir. Tokat'ta aynı yıllarda korungalı bir karışımla kurulan yapay mera iki yılda ortalama 866,13 kg/da kuru ot verdi (Yavuz ve ark., 2008). Gübrelenen doğal merada bu değer 182,81 kg/da'ydı. Yapay mera için korunga ekim zamanı rehberimize bakabilirsiniz.

Bu araştırmaların sınırlılıkları neler?

Sonuçlar küçük parsellerden, çoğunlukla bir ya da iki yıldan ve otlatma yerine biçimle ölçülen verimden gelir. Bu yüzden köy merasının tamamında aynı artışı beklemeyin.

• Kısa süre: Trabzon ve Kahramanmaraş denemeleri tek sezon sürdü; iki ekip de doz önerisi için bir yıl daha gerektiğini yazdı (Kılıç ve Çınar, 2021; Uslu ve ark., 2021).
• Küçük parsel: Burdur'da parsel 8 m², Trabzon'da 10 m², Kahramanmaraş'ta 12 m² idi.
• Otlatmadan korunan alan: Tokat'ta deneme alanı tel örgüyle çevrildi; Erzurum'da deneme korunan merada yapıldı (Yavuz ve ark., 2008; Daşcı ve ark., 2010).
• Eski veriler: Tokat ve Şanlıurfa verileri 1998–2000 yıllarına aittir.

Uzun yıllar boyunca tekrarlanan gübrelemenin toprağa ve bitki örtüsüne etkisini ölçen bir Türkiye denemesine ulaşamadık.

Mera Kanunu'na göre merayı kim gübreleyebilir?

Mera ortak maldır; gübreleme bir ıslah işi olarak köyün ya da belediyenin mera düzeni içinde yapılır. Mera Kanunu'na göre meraların kullanma hakkı köy ya da belediyeye aittir. Bu yerler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, özel mülkiyete geçirilemez ve amacı dışında kullanılamaz (Mera Kanunu).

Mera Yönetmeliği, ıslahı gübreleme, sulama, tohumlama gibi tekniklerin otlatma ve diğer tedbirlerle birlikte uygulanması olarak tanımlar. Bakım ve ıslah çalışmalarını mera yönetim birlikleri organize eder (Mera Yönetmeliği). Kanunun 26. maddesine göre meradan yararlananlar, komisyon gerekli görürse ıslah giderlerine katılmakla yükümlüdür; katkı para, işçilik ya da makine olabilir (Mera Kanunu).

Köy merasını gübrelemeyi düşünüyorsanız önce muhtarlığa, mera yönetim birliğine ve il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne danışın. Islahın bütün adımları için mera ıslahı nasıl yapılır rehberimize, diğer araştırma özetleri için bilim sayfamıza bakabilirsiniz.