Rotasyonlu otlatma işe yarar mı? Parselli otlatma araştırmaları

Rotasyonlu otlatma, yani merayı parsellere bölüp sırayla otlatmak, ekili ve bakımlı meralarda ot miktarını çoğu zaman artırır (Rouquette, Texas A&M). Doğal meralarda ise ot verimini ölçen denemelerin çoğu sürekli otlatmaya göre fark bulmamıştır; hayvan başına üretimde denemelerin yarısı fark bulmamış, kalanların çoğunda sürekli otlatma öne çıkmıştır (Briske ve ark., 2008). Sonucu asıl belirleyen, meradaki hayvan sayısı ve yağıştır.

Rotasyonlu otlatma nedir, sürekli otlatmadan farkı ne?

Rotasyonlu otlatma, otlatma kapasitesi birbirine eşit en az üç parsele bölünmüş bir meranın parsellerinin sırayla otlatılmasıdır (Ekiz, Ankara Üniversitesi, 10. konu). Türkçe kaynaklarda münavebeli ya da dönüşümlü otlatma diye de geçer. Bir parsel otlanırken diğerleri dinlenir. Mera yalnızca iki parsele bölünürse buna alternatif otlatma denir (Ekiz, 10. konu).

Sürekli (devamlı) otlatmada ise hayvanlar otlatma mevsimi boyunca meranın tamamında aralıksız otlar; bitkilere belirli bir dinlenme fırsatı verilmez (Ekiz, Ankara Üniversitesi, 9. konu). Hayvanlar meranın bazı kısımlarını ve bazı türleri aşırı, bazılarını hafif otlar. Lezzetli bitkilerin yeni sürgünleri henüz çok küçükken tekrar yenir. Ders notuna göre zamanla en değerli mera bitkileri azalır ve sonunda yok olur (Ekiz, 9. konu).

Parsel sayısı arttıkça her parselin dinlenme süresi uzar. Geliştirilmiş sistemlerde parsel sayısı 18'e kadar çıkarılmıştır; bugün en az altı parsel tavsiye edilir (Ekiz, 10. konu). Sığır otlatılırken parseller çitle çevrilir. Koyun ve keçide ise sınırlar yalnızca işaretlenir ve çoban bu işaretlere göre otlatır.

Parsel çiti kurmadan da basit bir rotasyon yapılabilir. Çoban sürüyü meranın bir kenarından başlatır ve otun azlığına ya da çokluğuna göre 150-400 metre genişliğinde şeritler hâlinde otlatır (Ekiz, 10. konu, s. 21-23). Şeritler, sürünün 4-6 günde otlayacağı büyüklükte tutulur. Ders notuna göre kurak ve yarı kurak bölgelerdeki meralar yeşil yem döneminde bu yolla üç kez otlatılabilir. Daha yağışlı bölgelerde bu sayı dört ile altı arasına çıkabilir.

Rotasyonlu otlatma ot verimini artırır mı?

Meranın tipine bağlıdır: ekili ve bakımlı meralarda artış sık görülür, doğal meralarda ise denemelerin çoğu fark bulmamıştır. Aşağıdaki tablo Briske ve ark., Rouquette, Florida Üniversitesi ve Genç ve Baytekin kaynaklarındaki sonuçları özetler.

Doğal meralarda denemeler ne buldu?

Briske ve arkadaşlarının 2008 derlemesi, doğal meralarda yapılmış ve hakemli dergilerde yayımlanmış denemeleri bir araya getirdi (Briske ve ark., 2008). Ot üretimini ölçen 23 denemenin 19'unda rotasyonlu ve sürekli otlatma arasında fark çıkmadı. Üç denemede rotasyonlu, birinde sürekli otlatma daha çok ot verdi. Denemelerin büyük çoğunluğu ABD ve Güney Afrika'da yapılmıştı.

Ekili meralarda sonuç farklı mı?

Evet, ekili meralarda rotasyon daha sık öne çıkıyor. Sollenberger ve arkadaşlarının 2012 derlemesi, ABD'de 20 yılı aşkın sürede yapılmış denemeleri anlatan 19 hakemli makaleyi taradı. Rouquette'nin aktardığına göre bu çalışmaların yaklaşık %85'inde rotasyonlu meralar ot miktarında ya da taşıyabildiği hayvan sayısında üstün çıktı (Rouquette, Texas A&M, 2022). Ot kütlesi ortalama yaklaşık %30 fazlaydı. Denemelerin %70'inden fazlasında ise otun besin değeri otlatma yönteminden etkilenmedi.

Florida'da bahia otu (Paspalum notatum) meralarında 2001-2003 yıllarında bir deneme yapıldı. Parselleri 21 gün dinlendirilen rotasyonlu meralar günde akre başına 58-67 libre kuru madde (otun suyu uçurulduktan sonra kalan kısmı) üretti (Vendramini ve Sollenberger, Florida Üniversitesi). Sürekli otlatılan merada bu değer 37 libreydi. Dekara çevirirsek bu, günde yaklaşık 6,5-7,5 kg'a karşı 4,1 kg kuru madde eder. Bahia otu sıcak iklim çayırıdır; bu sonuç Türkiye'deki doğal meralara doğrudan aktarılamaz.

Türkiye'de ne bulundu?

Rotasyonu sürekli otlatmayla doğrudan karşılaştırıp ot verimini ölçen, ulaşabildiğimiz tek Türkiye denemesi Çanakkale'den. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin araştırma merkezinde, tritikale ile kurulan yapay merada üç otlatma sistemi denendi (Genç ve Baytekin, 2015). Her sistem 1 dekarlık alanda, 3 Türk Saanen keçisiyle, 31 Mart-30 Mayıs 2009 arasında uygulandı. Rotasyonlu sistemde alan 333 metrekarelik üç parsele bölündü.

Rotasyonlu sistemde keçiler serbest otlatmaya göre %35 daha fazla ot tüketti (Genç ve Baytekin, 2015). Yine de bu, tek yılda, iki ay boyunca ve her sistemde üç keçiyle yapılmış küçük bir denemedir. Tek yıllık bir tahıl merasında elde edilen sonuç, çok yıllık doğal meraya genellenemez.

Rotasyonlu otlatma bitki örtüsünü ve toprağı iyileştirir mi?

Dinlenme yeterliyse değerli türlerin korunmasına yardım edebilir. Ancak toprakta ve bitki örtüsünde görülen iyileşmede hayvan sayısı ile otlatmaya başlama zamanı çoğu zaman daha belirleyicidir.

Florida'da bermuda çimi meraları iki yıl boyunca aynı hayvan yüküyle rotasyonlu ya da sürekli otlatıldı (Vendramini ve Sollenberger). Aynı yayının tanımıyla hayvan yükü, otlatma mevsiminde her hayvana ayrılan mera alanıdır. Başlangıçta %90 olan Callie adlı bermuda çimi çeşidinin payı, iki yıl sonra rotasyonlu merada %86, sürekli otlatılanda %62 oldu. Dinlenme döneminde boylanan Callie, daha alçak boylu sıradan bermuda çimini gölgeledi.

Briske ve arkadaşları da 1.500-2.000 hektarlık büyük otlatma birimlerinde yapılan çalışmalara yer verir (Briske ve ark., 2008). Bu çalışmalarda dinlendirme, hayvanların sık otladığı kesimlerde tür bileşimini iyileştirdi. Aynı derlemeye göre toprağın su geçirme özelliklerinde asıl etken otlatma sistemi değil, hayvan yüküdür. Yazarlar, yoğun çiğnemenin toprağı iyileştirdiği iddialarının bu sonuçlarla çürütüldüğünü yazar.

Düzce denemesi neden çelişkili sonuç verdi?

Düzce'de Karadere Hasanağa köyü merasında 2011-2013 yıllarında yapılan çalışma, bu karmaşayı iyi gösteriyor (Özcan, 2017). Yıllık ortalama yağışın 818,4 mm olduğu yörede 15,3 hektarlık mera, uzun yıllar kontrolsüz ve ağır otlatılmıştı. Düzce Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü merayı üç parsele böldü. 2,93 hektarlık parselde 40 erkek sığır 150 gün sürekli otladı. 5,43 ve 4,09 hektarlık iki parselde ise 60 dişi sığır 25 günlük rotasyonla otlatıldı.

Hacim ağırlığı, birim hacimdeki kuru toprağın ağırlığıdır; toprak sıkıştıkça artar. Üç yılın sonunda sürekli otlatılan parselde üst toprağın hacim ağırlığı 1,19'dan 1,30 g/cm³'e çıktı (Özcan, 2017). Rotasyonlu parsellerden birinde ise 1,38'den 1,26 g/cm³'e düştü. Aynı rotasyonun uygulandığı öbür parselde geçirgenlik azaldı, hacim ağırlığı arttı. Yazar farkı, iyileşen parselde otlatmaya geç başlanmasına bağlıyor. Bu çalışmada otlatmaya başlama zamanı, otlatma baskısından daha etkili bulundu.

Islah projelerinde rotasyonun payı ayrılabilir mi?

Çoğu zaman ayrılamaz, çünkü rotasyon gübreleme ve tohumlamayla birlikte bir paket olarak uygulanır. Samsun'un Havza ilçesindeki Aslançayırı köyü merası buna bir örnek (Yavuz ve İspirli, 2021). Yıllık ortalama yağışın 719 mm olduğu yöredeki bu 920 dekarlık merada ıslahtan önce Nisan başından 15 Ekim'e kadar yaklaşık 195 gün serbest otlatma yapılıyordu. Islahla birlikte 30 Nisan-1 Ekim arasında 150 gün süren dinlendirerek rotasyonlu otlatmaya geçildi. Meraya ayrıca gübreleme ve temizleme biçimi, yani yabancı otları azaltmak için biçme uygulandı. Bir kesimde üstten tohumlama, öbüründe havalandırma yapıldı.

2012 ve 2019 ölçümleri arasında bitkiyle kaplı alan %91,0'dan %98,4'e çıktı (Yavuz ve İspirli, 2021). Otlatma kapasitesi 10,17'den 18,01 hayvan birimine yükseldi. Hayvan birimi, 500 kg ağırlığındaki bir hayvana denk sayılan ölçüdür (Ekiz, 11. konu). İstilacı türlerin oranı %70,33'ten %45,02'ye indi. Yazarlara göre ilerlemenin en önemli nedeni, aşırı ve zamansız otlatmanın engellenmesiydi. Bu yüzden sonuç, rotasyonun tek başına etkisi olarak okunmamalıdır. Gübre ve tohumlama gibi diğer adımlar için mera ıslahı rehberimize bakabilirsiniz.

Rotasyonlu otlatmada hayvan başına et ve süt artar mı?

Çoğu denemede artmaz: hayvan başına kazanç ya aynı kalır ya da sürekli otlatmada biraz daha yüksek çıkar. Rotasyonun kazancı daha çok dekar başına üretimde görülür, çünkü aynı alanda daha fazla hayvan beslenebilir.

Briske derlemesinde hayvan başına üretimi ölçen 38 denemenin 19'unda fark çıkmadı (Briske ve ark., 2008). 16 denemede sürekli, 3 denemede rotasyonlu otlatma üstündü. Birim alandan hayvansal üretimi ölçen 32 denemenin 16'sında fark yoktu. Bunların 11'inde sürekli, 5'inde rotasyonlu otlatma öndeydi.

Ekili meralarda da tablo benzer. Sollenberger derlemesinde günlük canlı ağırlık artışı karşılaştırmalarının %66'sında fark bulunmadı (Rouquette, Texas A&M, 2022). %20'sinde sürekli, %14'ünde rotasyonlu otlatma öndeydi. Dekar başına kazancı ölçen 26 denemenin %73'ünde fark yoktu. %23'ünde rotasyon üstündü ve bunların hepsi serin iklim yem bitkileriydi. Kalan %4'te sürekli otlatma öndeydi.

Hayvan başına kazanç neden artmıyor?

Rouquette'ye göre rotasyonlu parselde hayvanlar otu dibine kadar yemeye zorlanır ve besin değeri düşük sapları da tüketir (Rouquette, Texas A&M, 2022). Sürekli otlatılan merada ise hayvan seçerek otlar. Seçme şansı bulan sığırlar yediklerinin %80'inden fazlasını yapraktan seçer.

Ankara Üniversitesi ders notu da birçok araştırmada sürekli otlatmanın daha fazla hayvansal ürün verdiğini yazar (Ekiz, 9. konu). Nedeni yine seçici otlamadır. Ancak ders notuna göre bu yarar uzun sürmez, çünkü bu otlatma tarzı bitkilere çok zarar verir.

Florida'da bermuda çimi meralarında rotasyonla hayvan sayısı %20'ye kadar artırılabildi (Vendramini ve Sollenberger). Günlük canlı ağırlık artışı iki yöntemde aynıydı ve ortalama 1,10 libre (yaklaşık 0,5 kg) oldu. Hayvan başına kazanç değişmediği hâlde daha çok hayvan otladığı için dekar başına kazanç arttı.

Türkiye'den rotasyonun süt ya da canlı ağırlık üzerindeki etkisini ölçen bir karşılaştırmanın tam metnine ulaşamadık. Çanakkale'deki aynı araştırma grubunun keçilerde süt verimini de incelediği bir doktora tezi var; ancak tez sayfasını açamadığımız için rakamlarını aktarmıyoruz. Merada otlayan ineklerin yem ve su ihtiyacı için süt ineğinin günlük yem ihtiyacı yazımıza bakabilirsiniz.

Araştırmaların sonuçları neden birbirini tutmuyor?

Çünkü otlatma sisteminden daha güçlü iki etken var: meradaki hayvan sayısı ve hava. Briske ve arkadaşları, ot ve hayvan üretimindeki farkların büyük kısmını bu iki etkenin açıkladığını yazar (Briske ve ark., 2008). Florida Üniversitesi'nin yayını da aynı uyarıyı yapar: hayvan sayısı yanlışsa ne rotasyonlu ne de sürekli otlatma sorunu düzeltir (Vendramini ve Sollenberger).

Diğer nedenler şunlar:

• Yağış ve mera tipi. Ankara Üniversitesi ders notuna göre rotasyon en iyi sonucu yağışlı bölgelerdeki yüksek verimli meralarda verir (Ekiz, 10. konu). Genel olarak yıllık yağışı 500 mm'nin üzerindeki bölgelerin sistemi olarak bilinir. Kurak bölgelerde yeterli araştırma yoktur ve ilk otlatılan parselin zararı çoğu zaman giderilememiştir.
• Deneme ölçeği. Briske ve arkadaşları, 200 hektardan küçük deneme alanlarında elde edilen sonuçların büyük işletmelere doğrudan aktarılmasının uygun olmayabileceğini kabul eder (Briske ve ark., 2008). Arjantin'deki işletme ölçeğinde bir çalışmanın, yöneticinin duruma göre karar değiştirmesinin önemini kısmen belgelediğini de not ederler.
• Hayvan yükünün karışması. Briske ve arkadaşlarına göre birçok karşılaştırmada iki sistemin hayvan yükü farklı tutulduğu için sonuçlar dikkatle okunmalıdır (Briske ve ark., 2008). Düzce denemesinde de parsellerdeki hayvan yükü birbirinden farklıydı (Özcan, 2017).
• Paket uygulamalar. Türkiye'deki ıslah projelerinde rotasyon gübreleme ve tohumlamayla birlikte uygulanır; tek başına etkisi ölçülemez (Yavuz ve İspirli, 2021).
• Neyin ölçüldüğü. Ot verimi artarken hayvan başına kazanç aynı kalabilir. "İşe yaradı" sonucu, hangi ölçüye bakıldığına göre değişir.

Kurak meralarda hangi rotasyon önerilir?

Kurak ve yarı kurak meralar için ders notu, dinlendirerek rotasyonlu otlatmayı daha uygun bulur (Ekiz, 10. konu). Bu sistemde meranın bir kısmı büyüme mevsiminde dinlendirilir. Birkaç yıl sonra sıra meranın diğer kısımlarına gelir. Ders notuna göre bu sistemler yurdumuzda da üzerinde önemle durulması gereken sistemlerdir.

Seyrekleşmiş meralarda doğal tohumlama amacıyla mera, kapasitesi eşit üç parsele bölünür. Ders notu İç Anadolu için şu takvimi örnek verir: yeşil yem dönemi Nisan ortasından Temmuz ortasına kadar yaklaşık üç ay sürer. Bu dönem 15 Nisan-15 Mayıs, 15 Mayıs-15 Haziran ve 15 Haziran-15 Temmuz olarak üçe ayrılır (Ekiz, 10. konu).

Islah edilecek parsel iki yıl üst üste ilk iki dönemde dinlendirilir ve yalnız son dönemde otlatılır. Önemli mera bitkilerinin çoğu İç Anadolu'da 15 Haziran'da tohum olgunlaştırma dönemine girer. Son dönemde parsele alınan hayvanlar, dökülen tohumları ayaklarıyla toprağa gömer. Ders notuna göre sistemin şartı, çoğaltılmak istenen iyi mera bitkilerinin yalnızca tohumla çoğalması ve yeni bir bitki kuşağı oluşturacak kadar bol olmasıdır.

Rotasyonlu otlatmaya nasıl geçilir?

Önce hayvan sayısını meranın kapasitesine indirin, sonra merayı parsellere bölüp her parsele mevsime göre yeterli dinlenme verin. Aşağıdaki adımlar Ankara Üniversitesi ders notlarına ve Mera Yönetmeliği'ne dayanır.

1. Hayvan sayısını kapasiteye göre ayarlayın. Araştırmaların ortak sonucu budur: hayvan sayısı yanlışsa hiçbir sistem sorunu düzeltmez (Vendramini ve Sollenberger). Otlatma kapasitesi hesabı için mera ıslahı rehberimize bakın.
2. Parsel sayısını belirleyin. En az üç parsel gerekir, altı parsel tavsiye edilir (Ekiz, 10. konu). Parsellerin otlatma kapasitesi birbirine eşit olmalıdır.
3. Dinlenme süresini mevsime ve bitkiye göre seçin. Değerler aşağıdaki tabloda.
4. Her parselde kaç gün otlatacağınızı hesaplayın. Ders notundaki kural şudur: dinlenme süresi, parsel sayısının bir eksiğine bölünür (Ekiz, 10. konu). Altı parselli, otlatmaya dayanıksız baklagil bulunan bir merada dinlenme 30 gündür; otlatma süresi 30 bölü 5, yani 6 gün olur. Dayanıklı bitkilerde dinlenme 20 gün alınır ve otlatma süresi 4 gün olur.
5. İlkbaharda ilk parseli koruyun. Rotasyonun tek zayıf yanı, ilkbaharda ilk otlatılan parselin aşırı otlanmasıdır (Ekiz, 10. konu). Her yıl başka bir parselden başlayın, ilk parseli daha geniş tutun ya da hayvan sayısını azaltın. Ders notuna göre en iyi çözüm ek yemlemedir.
6. Parsel sınırlarını belirleyin. Sığırda parseller çitle çevrilir; koyun ve keçide sınırlar işaretlenir ve çoban bu işaretlere göre otlatır (Ekiz, 10. konu).
7. Köy merasındaysanız otlatma planına uyun. Mera Yönetmeliği'ne göre otlatma planı, otlatma sistemini de belirleyen uygulama planıdır (Mera Yönetmeliği). Yönetmeliğin 12. maddesine göre bu planları Mera Kanunu'na göre kurulan komisyon yapar, Mera Yönetim Birlikleri uygulanmasını sağlar. Köy merasında parsel ya da çit kurmak için hangi izinlerin gerektiğini anlatan bir kaynağa ulaşamadık; il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Tablodaki değerler Ekiz, 10. konu kaynağından alınmıştır. Bir buğdaygil sapının tepe tomurcuğu otlandıktan sonra, otlanabilecek boyda yeni bir sap çıkarması yaklaşık iki hafta sürer. Meranızda yonca varsa en uzun dinlenmeyi ona göre ayarlayın; yoncanın otlatmaya duyarlılığı için yonca yetiştiriciliği rehberimize bakabilirsiniz. Yonca ağırlıklı bir parselde şişmeye de dikkat edin: ders notuna göre baklagiller şişmeye yol açar, hayvanlar yanında önemli oranda buğdaygil de yediğinde şişme olayları azalır (Ekiz, 11. konu).

Günlük rasyon otlatması nedir?

Günlük rasyon otlatması, hayvanlara her gün yalnızca bir günlük ihtiyacını karşılayacak kadar alan açılan, rotasyonun ileri bir biçimidir (Ekiz, 11. konu). Uygulamayı kolaylaştırmak için mera genellikle dört eşit parsele bölünür. Çok verimli meralarda bitki boyu 15 cm iken 500 kg'lık bir hayvan birimine günde 50-60 m² alan yeter. Hayvanlar bu alanda günde 60-70 kg yeşil ot yiyebilir. Bitkiler bir gün otlanır ve en az 20 gün dinlenir.

Ders notu bu alan hesabını son derece verimli meralar için verir; zayıf bir merada aynı alan yetmez. Mera bitkileri ve yem bitkileri üzerine diğer yazılarımız yem bitkileri ve mera sayfasında, bilimsel araştırmalara dayanan yazılarımız ise bilim sayfasındadır.